अवलोकन: कूटनीतिक प्रयासको अन्त्य

इस्लामावादमा २१ घण्टासम्म चलेको युद्धविराम वार्ता असफल भएपछि मध्यपूर्वमा तनावले चरम रूप लिएको छ। वार्ता भंग भएसँगै अमेरिकाले आफ्नो सैन्य उपस्थिति बढाएको छ, जसका कारण इरान र उसका सहयोगी शक्तिहरू (“प्रतिरोधको अक्ष”) बीच प्रत्यक्ष युद्धको स्थिति सिर्जना भएको छ। फेब्रुअरीको अन्त्यबाट सुरु भएको यो द्वन्द्व अहिले पूर्ण-स्तरको समुद्री र हवाई युद्धमा परिणत भएको छ, जसले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति र नागरिक सुरक्षामा गम्भीर खतरा निम्त्याएको छ।

हर्मुज जलडमरूमा अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी
तनावको मुख्य केन्द्रको रूपमा, अमेरिकी नौसेनाले हर्मुज जलडमरू (Strait of Hormuz) मा औपचारिक सैन्य नाकाबन्दी सुरु गरेको छ। यसको मुख्य उद्देश्य इरानी बन्दरगाहहरूमा हुने सबै आवतजावत ठप्प पारी तेहरानको आर्थिक क्षमतालाई कमजोर बनाउनु हो। इरानले युद्धविरामका सर्तहरू अस्वीकार गरेपछि राष्ट्रपति ट्रम्पले यो कडा कदम चाल्न निर्देशन दिएका हुन्। यसको जवाफमा, इरानले उक्त जलक्षेत्र आफ्नो “पूर्ण नियन्त्रण” मा रहेको दाबी गर्दै कुनै पनि हस्तक्षेप भएमा “तत्काल र शक्तिशाली” सैन्य जवाफ दिने चेतावनी दिएको छ।

नेपाली र अन्य विदेशी कामदारहरूमा परेको असर
यस युद्धको मानवीय मूल्य निकै महँगो साबित भइरहेको छ। रणनीतिक सैन्य आधारहरूलाई निशाना बनाइए पनि, त्यसको मारमा निर्दोष सर्वसाधारण परिरहेका छन्। खाडी राष्ट्रहरूमा भएका पछिल्ला आक्रमणहरूमा कम्तीमा १३ जना नागरिकको मृत्यु भएको पुष्टि भएको छ। दुःखको कुरा, यीमध्ये १० जना दक्षिण एसियाली आप्रवासी कामदारहरू छन्, जसमा नेपालका नागरिकहरू पनि समावेश छन्। यूएई र कुवेतजस्ता देशहरूमा रहेका सैन्य पूर्वाधार नजिक कार्यरत यी नेपालीहरू दुई शक्तिबीचको युद्धको चपेटामा परेका हुन्।

इरान पक्षधर समूहहरूको गतिविधि

इरानको सहयोग प्राप्त विभिन्न समूहहरू अहिले धेरै मोर्चामा सक्रिय छन्:

हेजबुल्लाह: दक्षिणी लेबनानमा भीषण स्थलगत युद्ध जारी छ। हेजबुल्लाह नेतृत्वले इजरायलसँगको कुनै पनि वार्ता अस्वीकार गर्दै दैनिक रूपमा रकेट प्रहार जारी राख्ने घोषणा गरेको छ।

हुथी विद्रोही: यमनबाट सञ्चालित हुथीहरूले इजरायली विमानस्थलहरू र लाल सागर (Red Sea) मा रहेका जहाजहरूलाई लक्षित गरी लामो दूरीका ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू प्रहार गरिरहेका छन्।

हमास: गाजा क्षेत्रमा हमासले आफ्नो अभियान जारी राखेको छ र इरानी सैन्य सल्लाहकारहरूसँगको समन्वयलाई अझ बलियो बनाएको छ।

विनाश र विश्वव्यापी प्रभाव
इजरायली र अमेरिकी हवाई आक्रमणका कारण इरानका धेरै मिसाइल लन्च प्याड र मुख्य तेल प्रशोधन केन्द्रहरू ध्वस्त भएका छन्। तर, यो युद्धको असर विश्व अर्थतन्त्रमा स्पष्ट देखिएको छ। विश्वको २० प्रतिशत तेल ढुवानी हुने हर्मुज जलडमरू युद्ध क्षेत्रमा परिणत भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १०० डलर नाघेको छ।

वर्तमान अवस्था र निष्कर्ष
नाकाबन्दी सुरु भएसँगै अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय उच्च सतर्कतामा छ। नेपालजस्ता देशहरूका लागि अहिलेको मुख्य चुनौती खाडी क्षेत्रमा रहेका आफ्ना हजारौँ नागरिकहरूको सुरक्षा र उनीहरूको सम्भावित उद्धार बनेको छ। शक्ति राष्ट्रहरूबीचको यो “छायाँ युद्ध” अब खुला र उच्च जोखिमपूर्ण क्षेत्रीय युद्धमा परिणत भएको छ।

सम्बादाता चिनारी चिरञ्जिवी (“जिवि”) लामिछाने भर्जिनिया रियल्टर तथा समाजसेवी र हाल MoNSU अध्यक्ष सम्पर्क: 5717525385