समय एउटा अविरल बग्ने नदी हो, जसको प्रवाहमा कतिपय सभ्यताहरू कालान्तरमा विलीन भएर जान्छन् त कतिपय सांस्कृतिक पदचापहरू इतिहासको पानामा अमर बनेर छापिन्छन्। नेपाली खस–आर्य समाजको सामाजिक र सांस्कृतिक क्षितिजमा देदीप्यमान नक्षत्रका रूपमा चम्किरहेको एउटा विशिष्ट, प्रबुद्ध र ऐतिहासिक नाम हो— घिमिरे। यो केवल एउटा थर वा वंशको सूचक मात्र होइन, यो त आदिम कालदेखि नै ज्ञानको ज्योति फैलाउने, वैदिक मर्यादाको रक्षा गर्ने, र आधुनिक नेपालको जग बसाल्न बौद्धिक, प्रशासनिक एवं राजनीतिक इँटाहरू थप्ने एउटा जीवन्त इतिहासको महाकाव्य हो। इतिहासकारहरूका विभिन्न शोध-लेखहरू, पुराना हस्तलिखित वंशावलीका पानाहरू र पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा सर्दै आएका किम्वदन्तीहरूको गहिरो मन्थन गर्दा घिमिरेहरूको इतिहास जति गौरवशाली देखिन्छ, यिनीहरूको भौगोलिक विस्तारको आयाम उत्तिकै फैलिएको पाइन्छ।

घिमिरे वंशको ऐतिहासिक मुहान खोज्दै जाँदा अन्वेषकहरूको ध्यान भारतको मध्य प्रदेशस्थित शिप्रा नदीको किनारमा अवस्थित प्राचीन एवं सांस्कृतिक नगरी उज्जैनतर्फ सोझिन्छ। यो विक्रम संवतको बाह्रौँ शताब्दीको पूर्वाद्र्धको कुरा हो, जब भारत भूमिमा वैदेशिक एवं गैर–हिन्दू शासकहरूको बर्बर आक्रमण तीव्र बन्दै गइरहेको थियो। आफ्नो सनातन धर्म, पवित्र संस्कृति र वेदको मर्यादा जोगाउन उज्जैनका प्रख्यात राजा वीर विक्रमादित्यका कुलगुरुका सन्तति मानिने कश्यप गोत्रीय प्रबुद्ध ब्राह्मणहरूले उत्तरतर्फको बाटो रोजे। तिनै आदिपुरुष गुणपाल आफ्ना अनुयायी र परिवारसहित मानसरोवर र कैलाश पर्वतको दुर्गम तर पवित्र फेदी हुँदै नेपालको तत्कालीन विशाल खस साम्राज्य अर्थात् कर्णाली क्षेत्रमा प्रवेश गरे।

नेपालको पहाडी भूगोलको चिसो हावापानी र शान्त वातावरणमा यिनीहरूले पहिलो बस्ती जुम्ला–सिंजा साम्राज्य अन्तर्गत पर्ने ‘घामी’ वा ‘घमिर’ नामक दुर्गम गाउँमा बसाले। खस समाजको एउटा मौलिक परम्परा अनुसार आफू बसेको भूगोलको नामबाट थरको पहिचान बनाउने क्रममा ‘घमिर’ गाउँमा पुस्तौँसम्म बसोबास गरेका हुनाले यिनीहरू कालान्तरमा ‘घिमिरे’ का रूपमा चिनिन थाले। भाषिक र शास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा यसको अर्को एउटा सुन्दर साहित्यिक आयाम पनि भेटिन्छ। वेदवेदाङ्गमा निपुण, गम्भीर, र मननशील स्वभावका भएकाले यी कश्यपी ब्राह्मणहरूलाई तत्कालीन समाजले ‘गाम्भीर्य ब्राह्मण’ भनेर सम्मान गर्थ्यो। यही ‘गाम्भीर्य’ शब्द जनजिब्रोमा अपभ्रंश हुँदै ‘घाम्भीर्य’ र अन्ततः ‘घिमिरे’ मा रूपान्तरित हुन पुग्यो। घिमिरे भनिनुअघि यिनीहरूको मूल हाँगो जोशी, तिवारी वा काश्यपी ब्राह्मणकै रूपमा दीक्षित थियो।

कर्णालीको घमिर गाउँबाट सुरु भएको घिमिरेहरूको यात्रा समयको गतिसँगै पूर्वतर्फ फैलिन थाल्यो। गण्डकी प्रदेशको कञ्चन माटोले यिनीहरूलाई आकर्षित गर्‍यो र लमजुङको ‘बाहुनडाँडा’ र ‘पुस्तुन’ क्षेत्र घिमिरेहरूको एउटा ठूलो ऐतिहासिक र सामरिक केन्द्र बन्न पुग्यो। लमजुङको पहाडी टाकुराबाट फैलिएका घिमिरेका पाइलाहरू गुल्मी, अर्घाखाँची, पाल्पा, स्याङ्जा, कास्की, तनहुँ र गोरखा हुँदै बागमतीको काठमाडौँ उपत्यकातर्फ सोझिए। विभिन्न ऐतिहासिक लेखहरूका अनुसार, मल्लकालीन समयमा र विशेष गरी पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानको आसपासमा कतिपय घिमिरेहरू काठमाडौँ र भक्तपुरमा पुरोहित्याइँ, कूटनीति र व्यापारिक सल्लाहकारका रूपमा भित्रिए।

भक्तपुरको रैथाने परिवेशसँग जोडिँदै यो वंश काभ्रेपलाञ्चोकको ऐतिहासिक बजार नाला (उग्रचण्डी नाला) तर्फ विस्तारित भयो। काभ्रेको नाला क्षेत्रमा घिमिरेहरूले खेतीपाती र अध्यापनलाई सँगसँगै अगाडि बढाए। नालाको चिसो हावापानीमा हुर्किँदै गर्दा यिनीहरूले उपत्यकाको पूर्वी ढोकाका रूपमा रहेको बनेपा र पनौतीसँग पनि घनिष्ठ सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित गरे। काभ्रेको नाला बाट सुरु भएको यो पूर्वी यात्रा रोशी र चौरीखोलाका किनारहरू छिचोल्दै अझ अगाडि बढ्यो।

काभ्रेको नालाबाट अगाडि बढेका घिमिरेहरूका पाइला सुनकोशी र तामाकोशीका लहरहरूसँगै पौठेजोरी खेल्दै रामेछाप जिल्लामा प्रवेश गरे। रामेछापका दुईवटा ऐतिहासिक बस्तीहरू— बेताली र बाबियखर्क घिमिरे इतिहासका स्वर्णिम गन्तव्य हुन्। विभिन्न हस्तलिखित वंशावली र ऐतिहासिक लेखहरूका आधारमा, यहाँ बस्ने घिमिरेहरूले यस क्षेत्रको सामाजिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। बेताली र बाबियखर्कको कडा, पथरीलो तर उर्वर माटोलाई आफ्नो पसिनाले सिँच्दै घिमिरेहरूले त्यहाँ ठूला-ठूला बस्तीहरू बसाले।

रामेछापको यही बलियो जगबाट घिमिरेहरू लिखु खोला र तामाकोशी तर्दै अझ पूर्वका पहाडहरूतर्फ लागे। ओखलढुङ्गा, खोटाङ, भोजपुर, धनकुटा, संखुवासभा हुँदै इलाम, पाँचथर र झापाको समतल भूमिसम्म घिमिरेहरूको जनघनत्व फैलियो। लेखकहरूले तयार पारेका ऐतिहासिक रेखाचित्रहरू र बसाइँसराइको नक्सालाई नियाल्ने हो भने, घिमिरेहरूको यो पूर्वयात्रा केवल भूगोलको बदलाब मात्र थिएन, यो त पूर्वी पहाडमा शिक्षा, सनातनी मूल्य मान्यता र कृषिको आधुनिकीकरण लैजाने एउटा बौद्धिक अभियान थियो।

घिमिरेहरूको रगतमै अध्ययन, अध्यापन, न्याय र रणनीतिक चातुर्यताको अंश लुकेको पाइन्छ। इतिहासको हरेक मोड़मा यिनीहरूले समाज र राज्यलाई बौद्धिक नेतृत्व प्रदान गरे। शाहवंशीय इतिहासको प्रारम्भिक कालखण्डलाई नियाल्ने हो भने, लमजुङमा घले राजाहरूको निरङ्कुश शासन अन्त्य गरी राजा यशोब्रह्म शाहका कान्छा छोरा द्रव्य शाहलाई राजा बनाउने ऐतिहासिक कोटपर्व र राजनीतिक रणनीतिमा गजाधर घिमिरेका पुत्र कुश्माखर घिमिरेको भूमिका अद्वितीय थियो। पछि राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानमा पनि घिमिरे भारदारहरूले कूटनीतिक र रणनीतिक सल्लाहकारको रूपमा राज्यलाई ठूलो गुन लगाएका थिए।

यो ऐतिहासिक बौद्धिक महाचेत वंशानुगत रूपमा पुस्तान्तरण हुँदै आधुनिक नेपालसम्म आइपुग्यो। कार्यगत इमानदारिता र कानुनी साक्षरता यिनीहरूको जन्मजात गहना जस्तै बन्यो, जसका कारण नेपालको प्रशासनिक संरचना, न्याय सेवा, प्राध्यापन र चिकित्सा क्षेत्रमा घिमिरेहरूको उपस्थिति सधैँ बलियो र आदरणीय रह्यो। साहित्यको आकासमा त यो वंशले एउटा अजम्बरी इतिहास नै रच्यो। राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेले ‘गौरी’ र ‘मालती मङ्गले’ जस्ता कालजयी कृतिहरू मार्फत नेपाली भाषा र राष्ट्रियतालाई विश्वको शिखरमा पुर्‍याए भने जगदीश घिमिरे र भानुभक्त घिमिरे जस्ता चिन्तकहरूले नेपाली वाङ्मयलाई समृद्ध बनाउन आफ्नो जीवन समर्पण गरे। राजनीतिमा पनि वामपन्थीदेखि प्रजातान्त्रिक धारसम्मका अनेकौँ आन्दोलनहरूमा घिमिरे कुलका सन्तानहरूले अग्रपङ्क्तिमा रहेर क्रान्तिकारी भूमिका निर्वाह गरे।

धार्मिक र आध्यात्मिक दृष्टिले घिमिरेहरू वैदिक सनातन धर्मका उच्च मर्यादित संवाहक हुन्। यिनीहरूको गोत्र ‘कश्यप’ हो, जसलाई सृष्टिका संवर्धक र सर्वमान्य ऋषिका रूपमा पुजिन्छ। कश्यप ऋषिको त्यही तपोबल र आध्यात्मिक तेज घिमिरेहरूको कुल संस्कारमा स्पष्ट झल्कन्छ। यिनीहरूको त्रि–प्रवरमा काश्यप, आवत्सर र नैध्रुव पर्दछन् भने यिनीहरू शुक्ल यजुर्वेदका अनुयायी हुन्, जसको शाखा अलिनी हो। यसले के प्रमाणित गर्छ भने घिमिरेहरूको पूजाआजा, आचरण र कर्मकाण्डका विधानहरू अत्यन्तै व्यवस्थित, शास्त्रीय र अनुशासित छन्। घिमिरे बन्धुहरूका विभिन्न शाखाहरूले आफ्ना कुलदेवतालाई ‘भीमसेन’, ‘लाटोदेव’ (वा लाटो मष्टो), र कुलदेवीका रूपमा ‘सतीदेवी’ वा ‘महाकाली/मालिका’ का रूपमा पुज्ने गर्दछन्। विशेष गरी कर्णालीको मष्टो संस्कृति र गण्डकीको काली/मालिका संस्कृतिको प्रभाव यिनीहरूको कुल पूजामा स्पष्ट देखिन्छ।

घिमिरे समुदायमा कुलपूजा मनाउने सन्दर्भमा समाजशास्त्र र मानवशास्त्रलाई समेत भावुक बनाउने एउटा रोचक र मार्मिक लोककथा जोडिएको छ, जसले मानव जीवनको बाध्यता र पितृभक्तिको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। परापूर्व कालमा घिमिरेहरूका आदिम पुर्खा आमाको स्वर्गवास हुँदा जेठो छोरा बेँसीको घरमा गाई तिहारको तयारीमा व्यस्त थियो भने कान्छो छोरा लेकको गोठमा आमाकै साथमा थियो। दुर्गमताका कारण आमा बितेको खबर जेठोले ढिलो पायो। ऊ हतार–हतार लेकको घरमा पुग्दा कान्छाले आमाको दाहसंस्कार गरिसकेको थियो। आमाको अन्तिम अनुहार हेर्न नपाएको पीडामा जेठोले केवल आमाको चिताको खरानी र दागलाई पानीले पखालेर चित्त बुझाउनु पर्‍यो।

यही घटनापछि जेठाका सन्ततिहरू ‘चि–पखाला घिमिरे’ का रूपमा चिनिए, जसले आज पनि आमाको शोक र पितृभक्तिको संस्मरण गर्दै तिहारको लक्ष्मीपूजाकै दिन (औंसीको रात) आफ्नो कुलपूजा सम्पन्न गर्छन्। उता, आमाको मृत शरीरलाई दागबत्ती दिएर प्रत्यक्ष दाहसंस्कार गर्ने कान्छा छोराका सन्ततिहरू ‘बुढीपोला घिमिरे’ बन्न पुगे, जसले लक्ष्मीपूजाको भोलिपल्ट अर्थात् गोवर्धन पूजाको दिन (प्रतिपदा) आफ्नो कुलदेवताको विधीपूर्वक पूजा गर्दछन्। हरेक ३ वा ५ वर्षको अन्तरालमा मंसिर वा वैशाख महिनाको शुक्ल पक्षको शुभ मुहूर्तमा यिनीहरूले भव्य रूपमा देवाली मनाउँछन्। पूजामा बली दिने चलन भएकाहरूले बोका वा थुम्बाको बली चढाउँछन् भने सात्त्विक विचार राख्ने घिमिरेहरूले घिरौँला, कुभिण्डो वा खीर–रोटीको प्रतीकात्मक बलि चढाएर आफ्ना सात पुस्ताभित्रका पितृहरूको श्रद्धापूर्वक आराधना गर्छन्।

घिमिरे वंशको अर्को सबैभन्दा कडा र अटल सामाजिक नियम भनेको सहगोत्रीय विवाहको पूर्ण निषेध हो। घिमिरेहरूको गोत्र ‘कश्यप’ हो। सनातन हिन्दू धर्मशास्त्र र वंश विज्ञान अनुसार, एउटै गोत्र भएका मानिसहरू एउटै पुर्खा अर्थात् ऋषि कश्यपका सन्तति हुन्। त्यसैले, धर्मशास्त्रीय र जैविक दुवै दृष्टिकोणबाट सहगोत्रीहरू दाजुभाइ र दिदीबहिनी हुन्। घिमिरेहरूमा आफ्नो गोत्रभित्र विवाह गर्नुलाई महापाप र सामाजिक विग्रहको कारण मानिन्छ। विभिन्न ऐतिहासिक लेख र स्मृति ग्रन्थहरूका आधारमा, सहगोत्रीय विवाहले वंशको शुद्धता नष्ट गर्ने र जन्मिने सन्तानमा आनुवंशिक दोषहरू देखा पर्ने वैज्ञानिक तथ्यलाई हाम्रा पुर्खाहरूले हजारौँ वर्ष पहिले नै बुझेका थिए। त्यसैले, काभ्रेको नालादेखि रामेछापको बेताली र बाबियखर्क हुँदै पूर्वी पहाडसम्म फैलिएका जुनसुकै घिमिरे बन्धु भए पनि, यिनीहरूले वैवाहिक सम्बन्ध गाँस्दा कश्यप गोत्र बाहेकका अन्य गोत्रका थरहरूसँग मात्र वैवाहिक सम्बन्ध राख्ने परम्परालाई आजको आधुनिक युगमा पनि कडा रूपमा पालन गर्दै आएका छन्।

इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा खस–आर्य समाज भित्रको सामाजिक, भौगोलिक र वैवाहिक गतिशीलताका कारण घिमिरेहरू तीनवटा मुख्य उप–जाति वा उपाधिमा विभक्त हुन पुगे। विजातीय विवाह नगरी पूर्ण रूपमा धर्मशास्त्रको मर्यादाभित्र रहेर जनै–सुपारी र कर्मकाण्डको परम्परा धान्नेहरू ‘उपाध्याय घिमिरे’ कहलाए, जसलाई समाजमा उच्च धार्मिक स्थान प्राप्त भयो। त्यस्तै, शास्त्रोक्त केही व्यावहारिक नियमहरू परिवर्तन हुँदा जन्मिएका सन्तानहरू ‘जैसी घिमिरे’ बन्न पुगे, जसले कर्मकाण्डभन्दा पनि ज्योतिष विद्या, खगोलशास्त्र, गणित र चिना लेखनमा अद्भुत दक्षता हासिल गरेर समाजलाई मार्गदर्शन गरे। घिमिरे ब्राह्मण पुरुष र क्षेत्री जातिकी महिलाबीचको वैवाहिक सम्बन्धबाट जन्मिएका सन्तानहरूले आफ्नो पुर्खाको मूल थर ‘घिमिरे’ नै कायम राखे तर यिनीहरूको जात क्षेत्री हुन पुग्यो, जसलाई आज ‘खत्री घिमिरे’ भनिन्छ। यी खत्री घिमिरेहरूले युद्धको मैदानमा वीर गोर्खाली सेनाका रूपमा अदम्य साहस र वीरता प्रदर्शन गरेर मातृभूमिको रक्षा गरे। तत्कालीन खस साम्राज्यको सामाजिक संरचनामा कतिपय शिल्पी वा दलित समुदायका दाजुभाइहरूले पनि कश्यप गोत्र र घिमिरे थर धारण गरेको पाइन्छ, जसले एउटै भूगोलमा बस्ने श्रमजीवी र गुरु वर्गबीचको गहिरो सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई सङ्केत गर्दछ।

राष्ट्रिय जनगणनाको आधिकारिक तथ्याङ्कलाई समाजशास्त्रीय नजरले हेर्ने हो भने नेपालमा पहाडी ब्राह्मणको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको करिब आठ प्रतिशतको हाराहारीमा छ। ब्राह्मणहरू भित्र पाइने सयौँ थरहरूमध्ये घिमिरे सबैभन्दा ठूलो, गतिशील र देशव्यापी रूपमा फैलिएको थर हो। यदि उपाध्याय बाहुन, जैसी बाहुन र खत्री क्षेत्री घिमिरेको कुल जनसङ्ख्यालाई एकीकृत रूपमा हेर्ने हो भने, नेपालका सम्पूर्ण थरहरूको जनसङ्ख्याको सूचीमा घिमिरेहरू शीर्ष १० ठूला थरहरू भित्र गौरवका साथ स्थापित छन्।

उज्यालो उज्जैनको पवित्र शिप्रा नदीको किनारबाट सुरु भएको घिमिरेहरूको यात्रा कर्णालीको घमिर गाउँ हुँदै, लमजुङको डाँडाकाँडा फड्केर, भक्तपुर र काभ्रेको नाला हुँदै, रामेछापको बेताली र बाबियखर्कको माटोमा सुवासित भएर आज पूर्वी पहाड र विश्वव्यापी बनिसकेको छ। घिमिरे हुनुको अर्थ केवल एउटा वंशको नाम बोक्नु मात्र होइन; कश्यप ऋषिको तपोबल, राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेको साहित्यिक सुवास, कुश्माखर घिमिरेको राजनीतिक दूरदर्शिता र आफ्ना पूर्वजहरूको गम्भीर स्वभावको विरासतलाई काँधमा बोक्नु हो। सहगोत्रीय विवाह बर्जित गरेर वंशको कञ्चन शुद्धता जोगाउने र कुलदेवताको छत्रछायाँमा अगाडि बढँने यो गौरवशाली इतिहासको निरन्तरता आधुनिक नेपाल निर्माणको एउटा बलियो र अटल खम्बा हो, जसको महिमा नेपालको माटो र संस्कृति रहेसम्म युगौँयुगसम्म जीवन्त रहनेछ।

(लेखक बेद प्रसाद घिमिरेले विशेष शोधमूलक आलेख विभिन्न स्थानीय किम्वदन्तीहरू, घिमिरे समाजका लिखित ऐतिहासिक दस्तावेजहरू, विभिन्न पुराना धार्मिक ग्रन्थ तथा इतिहासकारहरूका प्रामाणिक लेखहरूका आधारमा तयार पार्नुभएको हो।)