चितवन, भरतपुर ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को पहिलो ऐतिहासिक राष्ट्रिय महाधिवेशन स्थल चितवनको भरतपुर यतिबेला राजनीतिक सरगर्मीले तत्तिएको छ । देशभरिबाट आएका हजारौँ प्रतिनिधिहरू नयाँ नेतृत्व र नीति निर्माणको बहसमा व्यस्त छन् । यही भीडभाड र चुनावी चहलपहलका बीच एउटा तस्बिर र एजेन्डाले सबैको ध्यान तानेको छ— त्यो हो ओखलढुङ्गाका स्थापित ग्रासरुट नेता राजन दाहालको केन्द्रीय सदस्य पदको उम्मेदवारी।
पण्डित र संभ्रान्त ब्राह्मण परिवारको पृष्ठभूमिबाट आएका दाहाल महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूसँग हात मिलाउँदै भोट मात्र मागिरहेका छैनन्, बरु नेपाली समाजको सबैभन्दा संवेदनशील मुद्दा ‘जातीय विभेदको अन्त्य र यसमा राज्यको दायित्व’ माथि गम्भीर वैचारिक बहस चलाइरहेका छन्। विगतको स्थानीय चुनावमा ओखलढुङ्गाको मोलुङ गाउँपालिका अध्यक्षको उम्मेदवार बनेका दाहाल पहाडी जिल्लाको संगठन निर्माणको अनुभवसहित वैकल्पिक राजनीतिको शीर्ष तहमा हस्तक्षेप गर्ने तयारीमा छन्।

यसै सन्दर्भमा महाधिवेशन हलको खुला चौरमा नेता राजन दाहालसँग गरिएको विस्तृत संवाद यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ:

प्रश्न: रास्वपाको यो पहिलो ऐतिहासिक महाधिवेशनमा यहाँको केन्द्रीय सदस्य पदको उम्मेदवारी किन?

राजन दाहाल: मैले केन्द्रीय सदस्यमा उम्मेदवारी दिनुको मुख्य कारण पार्टीको नीति निर्माण तहमा तल्लो तह (ग्रासरुट) र दुर्गम पहाडी जिल्लाका आवाजहरूलाई बलियोसँग स्थापित गर्नु हो। हामीले वैकल्पिक राजनीति त भन्यौँ, तर जबसम्म हाम्रो केन्द्रीय समितिमा भुइँतहको यथार्थ बुझेका नेताहरू पुग्दैनन्, तबसम्म नीतिहरू व्यावहारिक बन्न सक्दैनन्।

प्रश्न: तपाईंले आफ्नो मुख्य चुनावी एजेन्डा ‘जातीय विभेदको अन्त्य र सामाजिक एकता’ लाई बनाउनुभएको छ, राजनीतिक दलको केन्द्रीय चुनावमा यो मुद्दा किन यति प्राथमिकतामा?

राजन दाहाल: जातीय विभेद र छुवाछूत नेपाली समाजलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनाउने सबैभन्दा ठूलो महारोग हो। जबसम्म समाजमा जातका आधारमा कोही सानो, कोही ठूलो र कसैको पानी चल्ने वा नचल्ने जस्ता विभेद रहन्छन्, तबसम्म समुदायमा वास्तविक एकता हुँदैन। एकता नभई समाज परिवर्तन हुँदैन र समाज परिवर्तन नभई मुलुक परिवर्तन हुनै सक्दैन। त्यसैले यो मेरो राजनीतिको मुटु हो।

प्रश्न: तपाईं त संभ्रान्त ब्राह्मण र पण्डित परिवारको छोरो हुनुहुन्छ, यो पृष्ठभूमिबाट आएर जातीय विभेदविरुद्ध यसरी खुला रूपमा उभिँदा कत्तिको सहज वा असहज हुँदोरहेछ?

राजन दाहाल: मेरो पारिवारिक पृष्ठभूमि परम्परागत धार्मिक र सांस्कृतिक मूल्यमान्यता बोकेको पण्डित परिवार नै हो। सुरुमा परिवार र समाजको केही हिस्साबाट प्रश्नहरू नआएका होइनन्। तर मलाई लाग्छ, जुन वर्ग वा जातले विगतमा विशेषाधिकार पायो वा जसको नाममा विभेद टिकेको छ, सुधारको सुरुवात र आत्मस्वीकृति पनि त्यहीँबाट हुनुपर्छ। पण्डितको छोरो भएकाले नै मेरो यो कदमले समाजमा अझ ठूलो वैचारिक धक्का र सकारात्मक सन्देश दिन्छ भन्ने मेरो विश्वास हो।

प्रश्न: दलित र गैर–दलित समुदायबीचको दूरी मेट्न तपाईंले व्यवहारमा के–कस्ता काम गर्नुभएको छ?

राजन दाहाल: मैले सधैँ व्यवहारिक सहअस्तित्वमा जोड दिँदै आएको छु। केवल भाषणमा मात्र दलित अधिकारका कुरा गरेर पुग्दैन। हामीले दलित भनिएका साथीहरूलाई आफ्नै घरमा सँगै राख्ने, सँगै खाने (सहभोज) र सँगै बस्ने वातावरणलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। मैले आफ्नो गाउँ र जिल्लामा यो अभियानलाई व्यवहारमै उतारेको छु। क्षेत्री, ब्राह्मण र अरू जातजातिलाई दलित समुदायको नजिक ल्याउन मैले पुलको काम गरिरहेको छु।

प्रश्न: तपाईंले अन्तर्वार्ता र भाषणहरूमा ‘राज्यले केवल कानुन मात्र बनाएर दायित्व पूरा हुँदैन’ भन्नुभएको छ, यसको अर्थ के हो?

राजन दाहाल: हो, म यसमा एकदमै प्रष्ट छु। नेपालको संविधान र कानुनले जातीय विभेद र छुवाछूतलाई दण्डनीय अपराध मानेको छ। तर के व्यवहारमा विभेद रोकिएको छ त? छैन। किनभने राज्यले कानुन त बनायो, तर त्यसको व्यावहारिक कार्यान्वयनको दायित्व लिएन। कानुन किताबमा लिखतका रूपमा सङ्ग्रह गरेर मात्र समाज परिवर्तन हुँदैन, राज्यले यसको स्वामित्व लिनुपर्छ।

प्रश्न: त्यसो भए राज्यले यो दायित्व कसरी पूरा गर्नुपर्छ त? तपाईंको योजना के छ?

राजन दाहाल: राज्यले उत्पीडित र दलित समुदायको शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको पूर्ण ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ। जबसम्म उनीहरूको आर्थिक र सामाजिक हैसियत माथि उठ्दैन, तबसम्म विभेदका अदृश्य पर्खालहरू भत्किँदैनन्। राज्यले विभेदमुक्त समाज निर्माणका लागि ठोस र व्यावहारिक दायित्व पूरा नगरेसम्म वास्तविक सामाजिक न्याय केवल कल्पना मात्र हुन्छ।

प्रश्न: राजनीतिक पृष्ठभूमिको कुरा गर्दा, तपाईं विगतमा नेपाली कांग्रेसमा हुनुहुन्थ्यो र स्थानीय चुनावमा मोलुङ गाउँपालिकाको अध्यक्ष पनि लड्नुभयो। कांग्रेस छाडेर रास्वपामा किन आउनुभयो?

राजन दाहाल: परम्परागत राजनीतिक दलहरू, चाहे त्यो कांग्रेस होस् वा अरू, तिनीहरूले पहाडी र दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई केवल ‘भोट बैंक’ का रूपमा मात्र प्रयोग गरे। नीति निर्माण र बजेट विनियोजनमा ओखलढुङ्गा जस्ता जिल्लाहरू सधैँ किनाराकृत गरिए। पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र र रूपान्तरणको सम्भावना नदेखेपछि र मुलुकलाई सुशासन तथा पारदर्शिता दिन वैकल्पिक राजनीतिको आवश्यकता महसुस गरेर म रास्वपाको अभियानमा जोडिएको हुँ।

प्रश्न: ओखलढुङ्गामा रास्वपाको संगठन सुरुमा कमजोर हुँदा तपाईंले नेतृत्व लिएर जिल्लाव्यापी संगठन बनाउनुभयो। त्यो अनुभव कस्तो रह्यो?

राजन दाहाल: हाम्रो जिल्लामा संगठन शून्य जस्तै भएको बेला मैले जिम्मेवारी लिएर गाउँ–गाउँ पुगेँ। पुराना दलहरूको सिन्डिकेट तोड्न सजिलो थिएन। तर जनता परिवर्तनको पर्खाइमा थिए। हामीले गाउँ–गाउँमा पुगेर सुशासन र नयाँ राजनीतिको एजेन्डा बुझायौँ। आज ओखलढुङ्गामा रास्वपा एउटा भरपर्दो शक्तिको रूपमा स्थापित भएको छ र त्यही ग्रासरुटको ऊर्जा बोकेर म केन्द्रीय सदस्य लड्दै छु।

प्रश्न: रास्वपालाई कतिपयले ‘सहरीया मध्यमवर्गको पार्टी’ वा ‘फेसबुकको पार्टी’ भनेर आलोचना गर्छन्। तपाईंको यो उम्मेदवारीले त्यो भाष्यलाई चिर्छ?

राजन दाहाल: पक्कै पनि चिर्छ! मेरो उम्मेदवारी नै रास्वपा सहरको मात्र होइन, गाउँका गरिब, उत्पीडित र दुर्गम पहाडका नागरिकको पनि पार्टी हो भन्ने प्रमाण हो। जब म जस्तो ग्रामीण यथार्थ र जातीय विभेदविरुद्ध भुइँतहमा लडेको मान्छे केन्द्रीय नेतृत्वमा पुग्छ, रास्वपामा गाउँ distraction र सहरको सन्तुलन अझ मजबुत बन्नेछ।

प्रश्न: यदि तपाईं केन्द्रीय सदस्यमा निर्वाचित हुनुभयो भने पार्टीको नीतिमा जातीय विभेद र सामाजिक न्यायको मुद्दालाई कसरी समेट्नुहुन्छ?

राजन दाहाल: म रास्वपाको केन्द्रीय नीति निर्माण तहमा सामाजिक न्याय, समता र समावेशी विकासलाई पार्टीको मुख्य कार्यदिशा बनाउन दबाब दिनेछु। हामीले केवल आर्थिक समृद्धिको कुरा गरेर पुग्दैन, सामाजिक रूपान्तरण बिनाको आर्थिक समृद्धि अपुरो हुन्छ। म पार्टीभित्र एउटा छुट्टै ‘सामाजिक न्याय र रूपान्तरण विभाग’ गठन गरेर देशव्यापी रूप Pike रूपमा विभेदविरुद्धको अभियान चलाउने वातावरण बनाउनेछु।

प्रश्न: महाधिवेशनमा धेरै चर्चित र स्थापित अनुहारहरू केन्द्रीय सदस्यमा भिड्दै छन्, तपाईंले जित्ने आधार के–के हुन्?

राजन दाहाल: मेरो जित्ने मुख्य आधार मेरो एजेन्डा र मेरो ग्रासरुटको काम हो। महाधिवेशन प्रतिनिधिहरू केवल चर्चित अनुहार मात्र होइन, वैचारिक स्पष्टता र भुइँतहमा खटिने नेता खोजिरहेका छन्। म संभ्रान्त ब्राह्मण परिवारको भएर पनि दलित र उत्पीडितको न्यायका लागि लडेको र राज्यको दायित्व खोजेको एजेन्डाले प्रतिनिधिहरूको मन जितेको छ।

प्रश्न: जातीय विभेद अन्त्यको कुरा गर्दा कतिपयले आरक्षण वा कोटा प्रणालीको विरोध गर्छन्। यस विषयमा तपाईंको दृष्टिकोण के हो?

राजन दाहाल: आरक्षण वा विशेष व्यवस्था तबसम्म आवश्यक पर्छ, जबसम्म राज्यले सबै नागरिकलाई समान आर्थिक र सामाजिक धरातलमा ल्याउन सक्दैन। तर, मेरो जोड के हो भने यो व्यवस्था लक्षित र वास्तविक गरिब तथा उत्पीडित वर्गसम्म पुग्नुपर्छ। जातका साथै आर्थिक अवस्थालाई पनि यसको आधार बनाइनुपर्छ ताकि वास्तविक उत्पीडितले राज्यको दायित्व महसुस गर्न सकोस्।

प्रश्न: ओखलढुङ्गा र समग्र कोशी प्रदेशका पहाडी जिल्लाका प्रतिनिधिहरूको तपाईंलाई कस्तो समर्थन छ?

राजन दाहाल: कोशी प्रदेशका पहाडी जिल्लाहरूबाट आउनुभएका प्रतिनिधि साथीहरूले मलाई आफ्नो साझा उम्मेदवारको रूपमा हेर्नुभएको छ। उहाँहरूले हाम्रो क्षेत्रको जनआवाज र भौगोलिक विकटताका मुद्दाहरूलाई केन्द्रमा पुर्‍याउने भरपर्दो माध्यमका रूपमा मलाई विश्वास गर्नुभएको छ, जसले मलाई निकै उत्साहित बनाएको छ।

प्रश्न: तपाईंको यो अभियानलाई पार्टीका शीर्ष नेतृत्वले कसरी हेर्नुभएको छ?

राजन दाहाल: पार्टीको शीर्ष नेतृत्व सधैँ प्रगतिशील र नयाँ विचारको पक्षमा हुनुहुन्छ। रास्वपा स्थापनाकालदेखि नै सामाजिक न्याय र सीमान्तकृत समुदायको अधिकारप्रति प्रतिबद्ध छ। मेरो यो एजेन्डा र उम्मेदवारीले पार्टीको मूल मर्मलाई नै बलियो बनाउने भएकाले नेतृत्व तहबाट सकारात्मक प्रतिक्रिया पाएको छु।

प्रश्न: समाजमा अझै पनि अन्तरजातीय विवाह वा सहभोज गर्दा दलित युवाहरूले ज्यान गुमाउनुपरेका घटनाहरू छन्। यस्तो अवस्थामा तपाईंको अभियानले कसरी काम गर्छ?

राजन दाहाल: यस्ता घटनाहरू सुन्दा मेरो मुटु पोल्छ। कानुन हुँदाहुँदै पनि यस्ता अपराध हुनु भनेकै राज्यको लाचारीपन हो। मेरो अभियानले यस्ता घटना हुन नदिन स्थानीय तहमा सचेतना र युवाहरूको संजाल निर्माण गर्नेछ। यदि कतै विभेद भएमा पीडकलाई कडाभन्दा कडा कानुनी कारबाही गराउन राज्यलाई बाध्य पार्ने काम हाम्रो नेतृत्वले गर्नेछ।

प्रश्न: राजनीतिमा विचार र सिद्धान्त हराउँदै गएको अवस्थामा तपाईंको यो ‘सामाजिक एकता’ को विचारले युवाहरूलाई कसरी आकर्षित गर्छ?
राजन दाहाल: आजका युवाहरू केवल खोक्रो राजनीतिक सिद्धान्त वा पुराना ‘वाद’ का पछाडि लाग्न चाहँदैनन्। उनीहरू व्यवहारिक परिवर्तन र सामाजिक न्याय चाहन्छन्। जब युवाहरूले एउटा नेतालाई आफ्नै समाजको कुप्रथाविरुद्ध लडेको र राज्यलाई जिम्मेवार बनाउन खोजेको देख्छन्, उनीहरू स्वतः आकर्षित हुन्छन्। यो विचारले युवाहरूमा नयाँ ऊर्जा भर्नेछ।

प्रश्न: चुनाव हो, हार–जित स्वाभाविक हुन्छ। यदि केन्द्रीय सदस्यमा परिणाम अनुकूल आएन भने तपाईंको यो अभियान के हुन्छ?

राजन दाहाल: राजनीतिमा पद पाउनु वा नपाउनु प्राविधिक कुरा हो, तर एजेन्डा र विचार स्थायी हुन्छ। महाधिवेशनको नतिजा जे जस्तो आए पनि जातीय विभेदविरुद्धको मेरो लडाइँ र सामाजिक एकताको मेरो अभियान रोकिने छैन। म ओखलढुङ्गाको माटो र देशका कुना–कुनामा पुर्‍याउने अभियानलाई अझ सशक्त ढङ्गले अगाडि बढाउनेछु।

प्रश्न: अन्त्यमा, हाम्रो मिडियामार्फत देशभरका रास्वपा महाधिवेशन प्रतिनिधि र आम नेपाली नागरिकलाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ?

राजन दाहाल: म सम्पूर्ण प्रतिनिधि साथीहरूलाई आग्रह गर्दछु कि भोट दिँदा अनुहार मात्र होइन, विचार, एजेन्डा र .background पृष्ठभूमि हेरेर विवेक प्रयोग गर्नुहोस्। र आम नागरिकलाई भन्न चाहन्छु— एकता नै समाजको वास्तविक बल हो। आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर जातपातको अदृश्य पर्खाल भत्काऔँ र राज्यलाई उसको दायित्व पुरा गर्न बाध्य पारौँ। समाज परिवर्तन नभई मुलुक परिवर्तन सम्भव छैन। धन्यवाद।

बेद प्रसाद घिमिरे