गोपालचन्द्र लामिछाने

मानव सभ्यताको इतिहासलाई गहिरिएर हेर्ने हो भने एउटा रोचक सत्य भेटिन्छ सभ्यताहरू केवल शक्ति, सम्पत्ति, प्रविधि वा राजनीतिक संरचनाले मात्र टिकेका छैनन्; तिनलाई दीर्घकालसम्म जीवन्त राख्ने काम कथा, संस्कृति, मूल्य र सामूहिक स्मृतिले गरेका छन्। समय बदलिन्छ, पुस्ता बदलिन्छ, जीवनशैली बदलिन्छ, तर समाजलाई समाज बनाइराख्ने आधारभूत तत्वहरू भने कथा, संस्कार र चेतनासँगै जोडिएका रहन्छन्।

एक फिल्म निर्देशकका रूपमा मेरो जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा कथाहरूको दुनियामा बितेको छ। चलचित्रको पर्दामा प्रस्तुत हुने प्रत्येक दृश्य, प्रत्येक पात्र र प्रत्येक भावनाको केन्द्रमा अन्ततः एउटा कथा नै हुन्छ। मैले सधैं विश्वास गरेको कुरा के हो भने कथा केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन; कथा समाजको दर्पणपनि हो, समयको दस्तावेज र चेतनाको संवाहक पनि हो।

आजको युगलाई सूचना र प्रविधिको युग भनिन्छ। मानव इतिहासमा यति धेरै ज्ञान, यति धेरै सुविधा र यति धेरै सम्पर्क सम्भवत पहिले कहिल्यै थिएन। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र वैज्ञानिक उपलब्धिहरूले संसारलाई अभूतपूर्व रूपमा परिवर्तन गरिरहेका छन। तर यति हुँदाहुँदै पनि एउटा प्रश्न भने अझै जीवित छ के मानिस वास्तवमै आफूलाई बुझ्न सफल भएको छ?

भौतिक समृद्धिको यात्रासँगै मानिस भित्रको शान्ति, सम्बन्धहरूको आत्मीयता, नैतिक संवेदनशीलता र जीवनको गहिरो अर्थबोधको खोज आज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। यही कारणले आजको संसारलाई केवल प्रविधि मात्र होइन, चेतना पनि आवश्यक छ; केवल विकास मात्र होइन, दिशा पनि आवश्यक छ। यही सन्दर्भमा कथा वाचनको महत्वलाई बुझ्न आवश्यक छ।

मेरो विचारमा कथा केवल श्रवणको विषय मात्र होइन। कथा हाम्रो संस्कार, संस्कृति, सभ्यता, जीवनमूल्य र सामूहिक चेतनालाई जीवन्त राख्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो। कथा त्यो पुल हो, जसले अतीतलाई वर्तमानसँग जोड्छ र वर्तमानलाई भविष्यसँग परिचित गराउँछ। कथा त्यो माध्यम हो, जसबाट समाजले आफ्ना अनुभव, मूल्य र जीवनदर्शनलाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै आएको छ।

देवी प्रतिभा जीको कथा वाचनमा मैले कथा, संस्कृति र सभ्यताको यही व्यापक दृष्टिकोण अनुभूत गरेको छु।

उहाँलाई केवल एक कथा-वाचकका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। मेरो दृष्टिमा उहाँ समकालीन समयकी त्यस्ती कथावाचिका हुनुहुन्छ, जसले शास्त्रलाई केवल पाठका रूपमा होइन, जीवनसँग जोडिएको चेतनाका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्नुहुन्छ। उहाँको कथा वाचनको लोकप्रियताको आधार केवल मधुर वाचनशैली वा धार्मिक प्रसंगहरूको प्रस्तुति मात्र होइन, शास्त्रीय ज्ञानलाई सरल, सहज, समसामयिक र जीवनोपयोगी रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता पनि हो।

देवी प्रतिभा जीको व्यक्तित्वको अर्को विशेष पक्ष के हो भने उहाँको यो यात्रा कुनै एक असाधारण घटना, जीवनको पीडा वा विशेष मोडबाट सुरु भएको देखिँदैन। बरु यो उहाँको बाल्यकालदेखि विकसित हुँदै आएको रुचि, लगाव, पारिवारिक वातावरण र सनातन संस्कृति तथा शास्त्रप्रतिको निरन्तर अध्ययनको स्वाभाविक परिणाम जस्तो प्रतीत हुन्छ। यही कारणले उहाँको कथा वाचनमा कृत्रिमता होइन, आत्मीयता अनुभव गर्न सकिन्छ।

उहाँको पृष्ठभूमि धेरै कथावाचकहरूको भन्दा फरक र विशिष्ट देखिन्छ, जहाँ यो मार्ग कुनै आकस्मिक परिस्थितिले होइन, सचेत रूपमा रोजिएको जीवनयात्राको रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

चलचित्र निर्देशनको अनुभवले मलाई एउटा कुरा सिकाएको छ कुनै पनि कथाको प्रभाव केवल त्यसले के भन्छ भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन, त्यो कसरी भनिन्छ भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ। सिनेमामा हामी दृश्य, ध्वनि, संवाद, मौनता र भावनाको संयोजनमार्फत दर्शकलाई कथाभित्र प्रवेश गराउँछौँ। कथा केवल सुनाइँदैन, अनुभूत गराइन्छ। देवी प्रतिभा जीको कथा वाचन सुन्दा पनि मलाई यही एहसास हुन्छ। उहाँ केवल कथा सुनाउनुहुन्न, कथा बाँच्नुहुन्छ र श्रोतालाई पनि त्यसको भावनात्मक यात्रामा सहभागी गराउनुहुन्छ।

उहाँको कथा वाचनको सबैभन्दा आकर्षक पक्षमध्ये एक उहाँको वाचनशैली पनि हो। नेपाली लवज र हिन्दी उच्चारणको स्वाभाविक मिश्रणबाट निर्माण भएको उहाँको विशिष्ट स्वर र प्रस्तुतिको शैलीमा एक प्रकारको मोहकता पाइन्छ। त्यो शैली केवल श्रवणयोग्य मात्र छैन, श्रोतालाई मन्त्रमुग्ध बनाउने शक्ति पनि राख्छ।

नेपाली लवज र हिन्दी उच्चारणको स्वाभाविक मिश्रणबाट निर्माण भएको उहाँको विशिष्ट स्वर र प्रस्तुतिको शैलीमा एक प्रकारको मोहकता पाइन्छ।

एक निर्देशकका रूपमा दर्शक मनोविज्ञान बुझ्ने प्रयास गर्दा मैले महसुस गरेको कुरा के हो भने सम्प्रेषणको प्रभाव केवल भाषामा होइन, अभिव्यक्तिको आत्मीयतामा हुन्छ। देवी प्रतिभा जीको नेपाली र हिन्दी लवजको स्वाभाविक मिश्रणबाट बनेको विशिष्ट वाचनशैलीले श्रोतासँग तत्काल भावनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्छ। उहाँको स्वरको आरोह अवरोह, शब्दहरूको लयात्मक प्रवाह र भाव सम्प्रेषणको सहजताले कथा श्रवणलाई केवल धार्मिक अनुभवमा सीमित नराखी भावनात्मक यात्रामा रूपान्तरण गरिदिन्छ।

फिल्म निर्देशनको भाषामा भन्ने हो भने प्रत्येक प्रभावशाली कथामा एउटा ‘इमोशनल कनेक्शन’ हुन्छ, जसले दर्शकलाई पर्दासँग बाँधेर राख्छ। देवी प्रतिभा जीको कथा वाचनको शक्ति पनि यही हो। उहाँका शब्दहरू मात्र होइन, शब्दभित्रको भाव, प्रस्तुतिको लय र सम्प्रेषणको शैलीले श्रोताको मन, मुटु र मस्तिष्कलाई लामो समयसम्म एकाग्र र स्थिर बनाइराख्ने क्षमता राख्छ।

उहाँका कथा वाचनमा सनातन संस्कृति, पूर्वीय दर्शन, नैतिक शिक्षा, मानवीय संवेदना र सकारात्मक जीवनदृष्टिको सुन्दर समन्वय देख्न सकिन्छ। उहाँले प्रस्तुत गर्ने प्रसंगहरू केवल धार्मिक आख्यानका पुनर्कथन मात्र होइनन ती जीवनका विविध पक्षसँग संवाद गर्ने प्रयास पनि हुन। परिवार, सम्बन्ध, जिम्मेवारी, आत्मअनुशासन, कर्तव्यबोध, मानवीय मूल्य र आत्मचिन्तनजस्ता विषयहरू उहाँका कथाहरूमा निरन्तर उपस्थित देखिन्छन्।

विशेष रूपमा मलाई महत्वपूर्ण लाग्ने पक्ष के हो भने उहाँले कथा वाचनलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डको सीमाभित्र राख्नुभन्दा जीवनदर्शन र सामाजिक चेतनासँग जोड्ने प्रयास गर्नुभएको देखिन्छ। यही कारणले उहाँका सन्देशहरूले केवल आस्थावान श्रोताहरूलाई मात्र होइन, जीवनलाई गहिरो रूपमा बुझ्न चाहने धेरै मानिसहरूलाई पनि आकर्षित गरेको अनुभव हुन्छ। उहाँका प्रवचनहरूमा श्रोता केवल कथा सुन्ने श्रोता भएर बस्दैन उसले आफ्नो जीवन, आफ्नो व्यवहार, आफ्नो सम्बन्ध र आफ्नो जिम्मेवारीबारे सोच्न थाल्छ।

चलचित्र निर्माणको क्रममा मैले एउटा कुरा बारम्बार अनुभव गरेको छु कुनै कथाको शक्ति त्यसको घटनाक्रममा मात्र हुँदैन, त्यसले मानिसभित्र उत्पन्न गर्ने चेतनामा हुन्छ। फिल्मको सफलता केवल भव्य दृश्य प्रस्तुतिले मात्र मापन हुँदैन त्यसले दर्शकभित्र कस्तो भावनात्मक प्रतिध्वनि सिर्जना गर्‍यो भन्ने कुराले यसको वास्तविक प्रभाव निर्धारण गर्छ। कथा वाचनको सन्दर्भमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ।

तथ्यहरूले जानकारी दिन सक्छन्। विचारहरूले बहस सिर्जना गर्न सक्छन्। तर कथाले मानिसलाई आफ्नै जीवनतर्फ फर्केर हेर्न बाध्य बनाउन सक्छ।यही कारणले हजारौँ वर्षअघि रचिएका रामायण, महाभारत, भागवत र अन्य महान् आख्यानहरू आज पनि सान्दर्भिक छन्। ती केवल धार्मिक ग्रन्थ होइनन ती मानव जीवनका संघर्ष, सम्बन्ध, नैतिकता, जिम्मेवारी, प्रेम, त्याग र आत्मबोधका शाश्वत कथाहरू हुन्।

समय परिवर्तन भए पनि मानिसका आधारभूत प्रश्नहरू परिवर्तन भएका छैनन। आज पनि मानिस सुखको खोजीमा छ। आज पनि ऊ सम्बन्धहरूको अर्थ बुझ्न चाहन्छ। आज पनि ऊ सफलता र सन्तुष्टिबीचको सम्बन्ध खोजिरहेको छ। आज पनि ऊ बाहिरी उपलब्धि र भित्री शान्तिबीच सन्तुलन खोजिरहेको छ।

पूर्वीय दर्शनको विशेषता पनि यही हो। यसले मानिसलाई संसार जित्नुभन्दा पहिले आफूलाई बुझ्न सिकाउँछ। प्रतिस्पर्धा भन्दा पहिले आत्मचिन्तन सिकाउँछ। अधिकारभन्दा पहिले कर्तव्यको बोध गराउँछ। उपलब्धि भन्दा पहिले उत्तरदायित्वको महत्व सम्झाउँछ।मलाई लाग्छ, देवी प्रतिभा जीका कथा वाचनहरूमा यही जीवनदर्शनको झल्को पाइन्छ।

मलाई लाग्छ, देवी प्रतिभा जीका कथा वाचनहरूमा यही जीवनदर्शनको झल्को पाइन्छ।

यस्ता कार्यक्रमहरूको महत्व केवल धार्मिक पक्षमा सीमित छैन। यिनले समाजलाई आफ्ना सांस्कृतिक जरा सम्झाउने, नैतिक मूल्यहरूबारे पुनर्विचार गराउने र जीवनलाई अझ जिम्मेवार तथा सकारात्मक दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्ने कार्य पनि गर्छन्। विशेष गरी आजको तीव्र परिवर्तनशील विश्वमा संस्कार र आधुनिकताबीचको सन्तुलन कायम राख्न यस्ता संवादहरू आवश्यक देखिन्छन्।

प्रवासमा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायका लागि त यसको महत्व अझ गहिरो छ। किनकि भाषा, संस्कृति, परम्परा र जीवनदर्शन केवल पुस्तकमा सुरक्षित भएर जीवित रहँदैनन्। तिनीहरू संवाद, अभ्यास, अनुभव र पुस्तान्तरणको प्रक्रियाबाट जीवित रहन्छन्। यस्ता कार्यक्रमहरूले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्न सक्छन्।

मेरो दृष्टिमा यस्ता कथा वाचनहरूलाई केवल धार्मिक कार्यक्रमका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यी कार्यक्रमहरू संस्कृति, सभ्यता, नैतिक मूल्य र सामाजिक चेतनाबीचको सार्वजनिक संवाद पनि हुन्। यिनले समाजलाई आफ्ना मूल्यहरूसँग पुनः जोड्ने अवसर दिन्छन्। मानिसलाई आफूभित्र फर्केर हेर्न प्रेरित गर्छन। र जीवनलाई केवल भौतिक उपलब्धिको दृष्टिले होइन, मानवीय र नैतिक दृष्टिले पनि मूल्याङ्कन गर्न सिकाउँछन।

अन्ततः कथा भनेको केवल शब्दहरूको संयोजन होइन।
कथा सभ्यताको स्मृति हो।
कथा संस्कृतिको आत्मा हो।
कथा समाजको दर्पण हो।
र कथा मानिसको भित्री यात्राको साथी हो।

चलचित्र होस वा कथा वाचन, अन्ततः मानिसलाई छुने तत्व एउटै मानवीय भावना। माध्यम फरक हुन सक्छ, तर कथाको आत्मा, भावनाको सत्यता र चेतनासँगको संवाद नै त्यसको वास्तविक शक्ति हो।

जब कथा संस्कारसँग जोडिन्छ, संस्कृति बलियो बन्छ। जब संस्कृति चेतनासँग जोडिन्छ, सभ्यता सुरक्षित रहन्छ। र जब सभ्यताले आफ्नो आत्मासँग संवाद गरिरहन्छ, तब विकास केवल भौतिक उपलब्धिमा सीमित रहँदैन, त्त्यो मानव जीवनको उन्नतिमा परिणत हुन्छ।

एक फिल्म निर्देशकका रूपमा कथा मेरो पेशा मात्र होइन, मेरो जीवनको अभिन्न हिस्सा पनि हो। यही कारणले संस्कृति, सभ्यता, जीवनमूल्य र मानवीय चेतनालाई जीवन्त राख्ने यस्ता कार्यक्रमहरूलाई म सधै सकारात्मक रूपमा हेर्ने गर्छु।

यस्ता कार्यक्रमहरूले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्न सक्छन्।

देवी प्रतिभा जीको कथा वाचनलाई पनि मैले यही दृष्टिकोणबाट हेरेको छु। जहाँ केवल कथा सुनाइँदैन, जीवनलाई बुझ्ने दृष्टिकोणबारे संवाद गरिन्छ; जहाँ केवल धार्मिक प्रसंगहरूको चर्चा हुँदैन, संस्कार, संस्कृति, नैतिक मूल्य र सकारात्मक चेतनाको प्रवाह हुन्छ र जहाँ केवल अतीतको स्मरण मात्र गरिँदैन, वर्तमानलाई बुझ्ने र भविष्यलाई सही दिशातर्फ डोर्‍याउने प्रेरणा पनि प्रदान गरिन्छ।

यही विश्वासका साथ म देवी प्रतिभा जीको कथा वाचनलाई केवल एक धार्मिक कार्यक्रमका रूपमा होइन, संस्कृति, सभ्यता, पूर्वीय दर्शन, मानवीय संवेदना, नैतिक मूल्य र सकारात्मक चेतनाबीच निरन्तर चलिरहेको एक अर्थपूर्ण संवादका रूपमा पाएको छु।

किनकि अन्ततः कुनै पनि समाजका लागि आफ्नो आत्मासँगको संवादभन्दा ठूलो आवश्यकता अर्को हुँदैन।

गोपालचन्द्र लामिछाने

(चलचित्र निर्देशक, लेखक तथा सांस्कृतिक अभियन्ता हुन]