प्रणामी समुदाय हिन्दु धर्मभित्र विकसित भएको एक आध्यात्मिक तथा भक्तिमूलक परम्परा हो। यो सम्प्रदाय विशेष गरी गुजरात, राजस्थान, नेपाल तथा भारतका अन्य केही क्षेत्रमा फैलिएको पाइन्छ। यस समुदायले एकेश्वरवाद, मानवता, प्रेम, धार्मिक सहिष्णुता तथा सबै धर्मप्रतिको सम्मानमा विशेष जोड दिन्छ।

प्रणामी सम्प्रदायको प्रारम्भ सत्रौँ शताब्दीमा देवचन्द्र महाराजद्वारा गरिएको मानिन्छ। उहाँ गुजरात क्षेत्रमा जन्मनुभएको थियो। देवचन्द्र महाराजले विभिन्न धर्मको अध्ययन गरी सबै धर्मको मूल सत्य एउटै रहेको विचार प्रस्तुत गर्नुभयो। उहाँले बाह्य आडम्बरभन्दा आत्मिक शुद्धता, सत्य, प्रेम र परमात्माप्रतिको भक्तिलाई बढी महत्त्व दिनुभयो।

पछि उहाँका प्रमुख शिष्य महामति प्राणनाथले यस सम्प्रदायलाई व्यवस्थित तथा व्यापक बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिनुभयो। महामति प्राणनाथ अत्यन्त विद्वान् व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँले वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, पुराण तथा इस्लाम धर्मका शिक्षासमेत अध्ययन गर्नुभएको थियो। उहाँले सबै धर्मले अन्ततः एउटै परम सत्यतर्फ मार्गदर्शन गर्ने विचार व्यक्त गर्नुभयो।

प्रणामी सम्प्रदायलाई “निजानन्द सम्प्रदाय” पनि भनिन्छ। यस सम्प्रदायको प्रमुख धर्मग्रन्थ “तारतम सागर” अथवा “कुलजम स्वरूप” हो। यस ग्रन्थमा आध्यात्मिक ज्ञान, आत्मशुद्धि, ईश्वरप्रेम तथा मानव एकताको सन्देश समावेश गरिएको छ।

यो सम्प्रदाय समाजमा विद्यमान जातीय भेदभाव, धार्मिक कट्टरता तथा आपसी विभाजन हटाई प्रेम, समानता र भाइचाराको भावना फैलाउने उद्देश्यले विकसित भएको मानिन्छ। त्यस समय हिन्दु तथा मुस्लिम समुदायबीच विभिन्न प्रकारका तनाव विद्यमान थिए। महामति प्राणनाथले दुवै धर्मका शिक्षामा रहेका समान पक्षलाई प्रस्तुत गर्दै धार्मिक सद्भाव र मेलमिलापको सन्देश दिनुभयो।

प्रणामी समुदायका अनुयायीहरू सामान्यतया सरल, शान्तिप्रिय तथा सात्त्विक जीवनशैली अपनाउने गर्दछन्। धेरैजसो अनुयायी शाकाहारी हुन्छन्। उनीहरू भजन, कीर्तन, सामूहिक प्रार्थना तथा धार्मिक प्रवचनमार्फत आध्यात्मिक साधना गर्ने गर्दछन्।

आज पनि नेपाल तथा भारतका विभिन्न क्षेत्रमा प्रणामी मन्दिर र समुदाय सक्रिय रूपमा रहेका छन्। मानवता, धार्मिक सहिष्णुता तथा आध्यात्मिक एकताको सन्देश दिने भएकाले यस सम्प्रदायको विशेष महत्त्व रहेको छ।

प्रणामी धर्मको मूल विचारधारा मानवता, प्रेम, समानता तथा एकेश्वरवादमा आधारित रहेको छ। यस सम्प्रदायले सबै धर्मको मूल सत्य एउटै रहेको विश्वास गर्दछ। हिन्दु, मुस्लिम तथा अन्य धर्मका शिक्षामा रहेका समान तत्वलाई स्वीकार गर्दै धार्मिक सद्भाव र सहिष्णुताको सन्देश दिनु यसको प्रमुख विशेषता हो।

प्रणामी सम्प्रदायका अनुयायीहरू परमात्मालाई निराकार, सर्वव्यापी तथा सर्वशक्तिमान् मान्दछन्। बाह्य आडम्बर, जातीय विभेद तथा धार्मिक कट्टरताभन्दा आत्मिक शुद्धता, सत्य, प्रेम र भक्ति नै जीवनको मुख्य आधार हो भन्ने शिक्षा यस धर्मले दिन्छ।

यस सम्प्रदायमा मानव समानताको विशेष महत्त्व रहेको छ। जात, वर्ण, समुदाय वा धर्मका आधारमा मानिसहरूबीच भेदभाव गर्नु उचित होइन भन्ने विचारलाई यसले प्रोत्साहन गर्दछ। त्यसैले प्रणामी धर्मलाई सामाजिक सद्भाव र भाइचाराको सन्देश दिने सम्प्रदायका रूपमा पनि चिनिन्छ।

प्रणामी धर्मको प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ “तारतम सागर” अथवा “कुलजम स्वरूप” हो। यस ग्रन्थमा आध्यात्मिक ज्ञान, आत्मा र परमात्माबीचको सम्बन्ध, भक्ति तथा मोक्षसम्बन्धी विचार समावेश गरिएको छ। अनुयायीहरूले यस ग्रन्थलाई अत्यन्त पवित्र मानी नियमित रूपमा पाठ गर्ने गर्दछन्।

धार्मिक परम्पराका रूपमा प्रणामी समुदायमा भजन, कीर्तन, सत्सङ्ग तथा सामूहिक प्रार्थनाको विशेष महत्त्व रहेको छ। मन्दिर वा प्रार्थनास्थलमा भेला भएर ईश्वरको स्तुति गर्ने, धार्मिक प्रवचन सुन्ने तथा आध्यात्मिक चिन्तन गर्ने परम्परा प्रचलित छ।

यस सम्प्रदायमा मूर्तिपूजालाई अत्यधिक महत्त्व नदिई ज्ञान, भक्ति र ध्यानलाई प्राथमिकता दिइन्छ। केही स्थानमा पवित्र ग्रन्थलाई नै सम्मानपूर्वक स्थापित गरी पूजा गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ।

प्रणामी समुदायका धेरैजसो अनुयायी सात्त्विक तथा शाकाहारी भोजन ग्रहण गर्ने गर्दछन्। अहिंसा, सदाचार, सत्यवादिता तथा नैतिक जीवनलाई धार्मिक जीवनको आधार मानिन्छ।

यस धर्मले धार्मिक एकता, आत्मिक शान्ति तथा मानव सेवामार्फत ईश्वरप्राप्तिको मार्ग देखाउने प्रयास गर्दछ। त्यसैले प्रणामी सम्प्रदायलाई प्रेम, सहिष्णुता र आध्यात्मिक एकताको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छ।

श्री कृष्ण प्रणामी धर्म (निजामन्द सम्प्रदाय) का ग्रन्थ र साहित्यहरू केवल धार्मिक नियमहरूको संग्रह मात्र नभएर उच्च दार्शनिक चेतना, गहिरो आत्मिक रहस्य र धार्मिक सद्भावका अनुपम निधि हुन्। यस सम्प्रदायको साहित्यिक र दार्शनिक आधार मुख्य रूपमा महामति प्राणनाथजी (सन् १६१८-१६९४) द्वारा रचित चौध वटा वाणीहरूको संकलन ‘तारतम सागर’ (जसलाई कुलजम स्वरूप वा वाणी जी पनि भनिन्छ) मा अडिएको छ। कुल १८,५८४ चौपाईहरू भएको यो महाग्रन्थ प्रणामी विश्वदृष्टिकोणको केन्द्रविन्दु हो। यसको प्रमुख विशेषता के हो भने यस सम्प्रदायका मन्दिरहरूमा कुनै धातु वा ढुङ्गाको मूर्ति स्थापना गरिँदैन, बरु यसै पवित्र पुस्तक ‘तारतम सागर’ लाई सिंहासनमा विराजमान गराई ईश्वरको साक्षात स्वरूप मानेर श्रद्धापूर्वक पूजाआजा गरिन्छ। यो परम्पराले धर्ममा शब्दब्रह्म र ज्ञानको सर्वोच्चतालाई स्थापित गर्दछ।

यस साहित्यको गहन विश्लेषण गर्दा यो ग्रन्थ आत्मज्ञान, ब्रह्माण्ड विज्ञान (Cosmology) र आध्यात्मिक प्रेमको त्रिवेणी हो भन्ने प्रष्ट हुन्छ। तारतम सागरका प्रारम्भिक भागहरू जस्तै ‘रास’, ‘प्रकाश’ र ‘षटऋतु’ मा श्रीकृष्णको दिव्य र आध्यात्मिक लीलाहरूको वर्णन गर्दै भौतिक संसारको नश्वरता र भ्रामक स्वरूप (माया) लाई उजागर गरिएको छ। त्यस्तै ‘सागर’ र ‘सिङ्गार’ खण्डहरूमा मानव बुद्धिभन्दा निकै पर रहेको परमधाम (अक्षर र अक्षरातीत) को दिव्य स्वरूप, त्यहाँको असीम आनन्द र आत्माको वास्तविक घरको अति सूक्ष्म र रहस्यमयी ढंगले चित्रण गरिएको छ। यस दर्शनले जीव र ब्रह्मको सम्बन्धलाई केवल बौद्धिक तर्कमा मात्र सीमित नराखी, हृदयको शुद्ध प्रेम र समर्पणका माध्यमबाट मात्र परमात्मालाई पाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छ।

प्रणामी साहित्यको सबैभन्दा क्रान्तिकारी र अनुपम पाटो भनेको यसको ‘सर्वधर्मसमन्वय’ (धार्मिक एकता) को सिद्धान्त हो, जुन विशेष गरी ‘सनन्ध’, ‘खुलासा’ र ‘मारफत सागर’ जस्ता पुस्तकहरूमा प्रष्ट रूपमा देखिन्छ। तत्कालीन समयमा कट्टरता र धार्मिक द्वन्द्व चरम सीमामा रहेका बेला महामति प्राणनाथजीले हिन्दू धर्मका वेद, उपनिषद्, श्रीमद्भागवत महापुराण तथा इस्लाम धर्मको पवित्र कुरान र सूफी दर्शनको गहिरो तुलनात्मक अध्ययन गरी दुवैको मूल लक्ष्य एउटै हो भनी प्रमाणित गरिदिनुभयो। उहाँले ईश्वर (राज जी) र अल्लाह, तथा मुक्ति र कियामत (प्रलय) को वास्तविक आध्यात्मिक अर्थ एउटै भएको तर्क अघि सार्नुभयो। यही समन्वयकारी विचारबाट प्रभावित भएर राष्ट्रपिता महात्मा गान्धीकी आमा पुतलीबाईले यस धर्मको पालना गर्नुभएको थियो र गान्धीजीको अहिंसा एवं सर्वधर्म समभावको सोचमा पनि प्रणामी दर्शनको गहिरो प्रभाव परेको पाइन्छ।

भाषा र इतिहासका दृष्टिले पनि यो साहित्य अत्यन्त समृद्ध र समावेशी छ। तारतम सागरको रचना कुनै एउटै कठिन भाषामा नभएर तत्कालीन समयमा आम मानिसले बुझ्ने नेपाली, हिन्दी, गुजराती, सिन्धी, र अरबी-फारसी शब्दहरूको सुन्दर मिश्रणमा गरिएको छ, जसले गर्दा यसको सन्देश भौगोलिक सिमाना र भाषाको पर्खाल भत्काउँदै जनमानसमा फैलिन सक्यो। यसका साथै, सम्प्रदायको इतिहास र प्रणेताहरूको जीवनी बुझ्न ‘वितक’ साहित्य (विशेष गरी लालदासकृत वितक) ले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ, जसमा सद्गुरु देवचन्द्रजी र महामति प्राणनाथजीको संघर्ष, यात्रा र सामाजिक सुधारका कार्यहरूको ऐतिहासिक विवरण लिपिबद्ध छ। समग्रमा, प्रणामी धर्मका पुस्तकहरूले जातपात, छुवाछूत, अन्धविश्वास र पशुबलि जस्ता सामाजिक कुरीतिहरूको कडा खण्डन गर्दै मानवता, शुद्ध शाकाहारी जीवनशैली, र विश्वबन्धुत्वको सन्देश दिन्छन्, जसले गर्दा यो साहित्य आजको आधुनिक युगमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक र मार्गदर्शक बनेको छ।

श्री कृष्ण प्रणामी धर्म (निजानन्द सम्प्रदाय) को सम्पूर्ण वाङ्मय, दार्शनिक पक्ष, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, र सामाजिक क्रान्तिलाई समेटेर तयार पारिएको यो एकदमै विस्तृत र पूर्ण विश्लेषण हो। यसमा चौध वाणीहरूको सूक्ष्म दार्शनिक विवेचना, तारतम मन्त्रको गुह्य अर्थ, र नेपालमा यस धर्मको प्रवेश गराउने सद्गुरु कृष्णदासजी महाराजको योगदानसहित कुनै पनि मुख्य पक्षलाई नछुटाई प्रस्तुत गरिएको छ।

भाग १: तारतम सागर (कुलजम स्वरूप) का १४ वाणीहरूको विस्तृततम दार्शनिक विश्लेषण
महामति प्राणनाथजी (सन् १६१८–१६९४) द्वारा प्रकट गरिएको ‘तारतम सागर’ १८,५८४ चौपाईहरूको विराट संकलन हो। यो ग्रन्थ अक्षरातीत पूर्णब्रह्म परमात्मा र आत्माहरू बीचको सम्बन्धको ब्रह्माण्डीय महाकाव्य हो। यसका १४ वटा वाणीहरूको विस्तृत स्वरूप यस प्रकार छ:

१. रास (Raas) – २०७२ चौपाई
दार्शनिक मर्म: यो वाणी जीवको लौकिक चेतनालाई दिव्य चेतनामा रूपान्तरण गर्ने प्रेमको पहिलो खुड्किलो हो। श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्धमा वर्णित कंश वध अगाडिको कंश-लीला र व्रज-लीला पछि यो ‘रासलीला’ को ब्रह्माण्डीय र आध्यात्मिक स्वरूप हो।

सूक्ष्म विश्लेषण: प्राणनाथजीले यहाँ स्पष्ट पार्नुभएको छ कि रास कुनै हाड-छालाको भौतिक शरीरको नाच होइन। यो त गोपी (आत्मा) र श्रीकृष्ण (परमात्मा) बीचको विशुद्ध आत्मिक मिलन हो। यसमा कालमायाको ब्रह्माण्डभन्दा माथि रहेको योगमाया र अक्षरातीत धामको आनन्दमय लीलाको वर्णन छ। यसले भक्तको हृदयमा “विरह” (परमात्मासँग टाढिनुको पीडा) र “मिलन” को भाव जागृत गराउँछ।

२. प्रकाश (Prakash) – ११६० चौपाई
दार्शनिक मर्म: यो आत्मज्ञानको उदय गराउने दार्शनिक ग्रन्थ हो। यसले आत्मा कुन लोकबाट यो मर्त्यलोक (संसार) मा आयो र कसरी अलमलियो भन्ने कुरा “प्रकाश” पार्छ।

सूक्ष्म विश्लेषण: यस वाणीमा जगत्को सृष्टि प्रक्रिया (Cosmology) को विशद् चर्चा छ। कालमाया (नाशवान संसार), योगमाया (अक्षर ब्रह्मको चेतन प्रकृति), र अक्षरातीत पूर्णब्रह्म (परमधाम) को भिन्नता यसैमा सम्झाइएको छ। आत्माहरू खेल हेर्नका लागि यस झूटो संसारमा आएका हुन् र आफ्नो वास्तविक घर (परमधाम) भुलेका छन् भन्ने रहस्य यसले खोल्छ। यसमा गुजराती र हिन्दी भाषाको सुन्दर मिश्रण छ।

३. षटऋतु (Shat-Ritu) – २३५ चौपाई
दार्शनिक मर्म: यस वाणीमा भौतिक प्रकृतिको परिवर्तनशीलता र क्षणभंगुरतालाई छ वटा ऋतुहरूको प्रतीक बनाएर चित्रण गरिएको छ।

सूक्ष्म विश्लेषण: जसरी संसारमा ऋतुहरू बदलिइरहन्छन्, त्यसरी नै मानव जीवनका सुख, दुःख, यौवन र परिस्थितिहरू परिवर्तनशील छन्। प्राणनाथजी भन्नुहुन्छ कि नाशवान ऋतुहरूमा सुख खोज्नु मूर्खता हो। साधकले यी परिवर्तनहरूभन्दा माथि उठेर परमात्माको शाश्वत र कहिल्यै नबद्लिने प्रेमरूपी ऋतुमा आफूलाई मग्न गराउनुपर्छ।

४. कलश (Kalash) – ७७० चौपाई
दार्शनिक मर्म: यो सनातन वैदिक शास्त्रहरूको तुलनात्मक समीक्षा र सारतत्व हो। ‘कलश’ को अर्थ मन्दिरको शिरमा रहने पवित्र भाग हो, जसरी नै यो वाणी शास्त्रहरूको शिखर ज्ञान हो।

सूक्ष्म विश्लेषण: यस वाणीमा वेद, उपनिषद्, र श्रीमद्भागवत महापुराणका गूढ श्लोकहरूको प्रामाणिक व्याख्या गरिएको छ। हिन्दू धर्मका ऋषिमुनिहरूले कुन सर्वोच्च सत्ताको ध्यान गरेका थिए र पुराणहरूले संकेत गरेको “उत्तम पुरुष” को हुन् भन्ने कुरा यसले प्रमाणित गर्छ। यसले जीव, ईश्वर, अक्षर ब्रह्म, र अक्षरातीत ब्रह्मको श्रेणीबद्ध ज्ञान (Hierarchy of Consciousness) प्रदान गर्दछ।

५. सनन्ध (Sanandh) – १६१४ चौपाई
दार्शनिक मर्म: यो विश्वकै इतिहासमा ‘सर्वधर्मसमन्वय’ को पहिलो र सबैभन्दा बलियो साहित्यिक दस्ताबेज हो। ‘सनन्ध’ को अर्थ प्रमाण वा आधिकारिक पत्र हो।

सूक्ष्म विश्लेषण: महामति प्राणनाथजीले यस वाणीमा हिन्दू शास्त्र (वेद, पुराण) र ईसाइ-इस्लाम शास्त्र (तौरेत, जम्बुर, इन्जिल, र कुरान) लाई आमने-सामने राखेर विश्लेषण गर्नुभएको छ। उहाँले सिद्ध गर्नुभएको छ कि दुवैतर्फका ग्रन्थहरूले एउटै निराकार, अनुपम र सर्वव्यापी परमात्माको कुरा गरेका हुन्। भाषा, संस्कृति र प्रतीक फरक भए पनि गन्तव्य एउटै हो। यसले कट्टरताको पर्खाल भत्काउँछ।

६. खुलासा (Khulasa) – ९३४ चौपाई
दार्शनिक मर्म: यो धार्मिक भ्रम, पाखण्ड, र धर्मगुरुहरूले खडा गरेका कृत्रिम जटिलताहरूको पर्दाफास (“खुलासा”) गर्ने क्रान्तिकारी वाणी हो।

सूक्ष्म विश्लेषण: तत्कालीन समयका काजी, पण्डित र मौलाहरूले कसरी ग्रन्थहरूको गलत अर्थ लगाएर समाजलाई बाँडेका थिए भन्ने कुरा यसमा देखाइएको छ। प्राणनाथजीले कुरानका कतिपय रहस्यमयी ‘आयात’ (श्लोक) र वेदका ऋचाहरूको वास्तविक आत्मिक अर्थ खोलेर देखाउनुभएको छ। साँचो प्रेम र मानवता नै धर्मको प्राण हो, कर्मकाण्ड मात्र होइन भन्ने यसको निष्कर्ष हो।

७. खिलवत (Khilwat) – १०४० चौपाई
दार्शनिक मर्म: ‘खिलवत’ को अर्थ एकान्त वा परमात्मासँगको अति गोप्य संवाद हो। यो साधनाको चरम अवस्था हो।
सूक्ष्म विश्लेषण: जब साधक बाह्य संसारबाट पूर्ण रूपमा विरक्त हुन्छ, तब ऊ आफ्नो आत्मा भित्र परमात्मासँग संवाद गर्न थाल्छ। यस वाणीमा ध्यानका सूक्ष्म विधिहरू, मनको एकाग्रता, र आत्माले परमात्मा (राज जी) सँग गर्ने प्रेमालापको वर्णन छ। यो रहस्यवादी (Mystical) साहित्यको उत्कृष्ट नमुना हो।

८. परिक्रमा (Parikrama) – २४४० चौपाई
दार्शनिक मर्म: यस वाणीमा अक्षरातीत पूर्णब्रह्मको शाश्वत धाम (परमधाम) को आध्यात्मिक भूगोलको विस्तृत वर्णन छ।

सूक्ष्म विश्लेषण: मानव कल्पनाभन्दा बाहिर रहेको परमधामका २५ पक्ष (जस्तै: रङ्गमहल, बडै वन, पुखराज पहाड, जमुना नदी, मानिक पहाड आदि) को अत्यन्त सूक्ष्म, गणितीय र कलात्मक वर्णन यसमा छ। साधकले आँखा चिम्लेर यस वाणीको मर्म अनुसार ध्यान गर्दा आफ्नो आत्मालाई सिधै परमात्माको दिव्य उपस्थितिमा महसुस गर्न सक्छ। यो मानसिक र आत्मिक तीर्थाटनको गाइड हो।

९. सागर (Sagar) – १११८ चौपाई
दार्शनिक मर्म: यो परमात्माको असीम महिमा, गुण र कृपाको महासागर हो।
सूक्ष्म विश्लेषण: परमात्माको दया, उहाँको प्रेमको गहिराई र भक्तमाथि हुने निरन्तर कृपालाई शब्दको सीमामा बाँध्ने प्रयास यस वाणीमा गरिएको छ। यसको अध्ययनले साधकभित्र अहंकार पूर्ण रूपमा पग्लिएर जान्छ र ऊ परमात्माको अगाध प्रेमको सागरमा एउटा थोपा जस्तै एकाकार हुन्छ।

१०. सिङ्गार (Singar) – २१०४ चौपाई
दार्शनिक मर्म: यस वाणीमा परमात्मा श्री राज जी र श्यामा जी (आध्यात्मिक युगल स्वरूप) को नख-शिख (पैतालाको नङदेखि शिरको मुकुटसम्म) को दिव्य सौन्दर्यको शृङ्गारिक वर्णन छ।

सूक्ष्म विश्लेषण: ध्यान बस्दा मनलाई स्थिर राख्न परमात्माको एउटा निश्चित र मनमोहक स्वरूपको आवश्यकता पर्छ। सिङ्गार वाणीले साधकलाई परमात्माको आँखा, ओठ, वस्त्र, र आभूषणहरूको यति जीवन्त वर्णन दिन्छ कि ध्यानमा परमात्माको छवि स्पष्ट रूपमा मानसपटलमा अङ्कित हुन्छ। यो पराभक्तिको उच्चतम रूप हो।

११. सिन्धी (Sindhi) – ५८७ चौपाई

दार्शनिक मर्म: महामति प्राणनाथजीले सिन्ध प्रान्त (हाल पाकिस्तानमा पर्ने) को यात्रा गर्दा त्यहाँका स्थानीय मानिसहरूका लागि उनीहरूकै भाषामा यो वाणी उच्चारण गर्नुभएको थियो।

सूक्ष्म विश्लेषण: यसले प्रमाणित गर्छ कि आध्यात्मिक ज्ञान कुनै भाषा विशेष (संस्कृत वा अरबी मात्र) को बन्धकमा रहँदैन। सरल सिन्धी भाषामा सुफी शैली र वेदान्तको समन्वय गर्दै प्राणनाथजीले मानिसहरूलाई आत्मजागृतिको सन्देश दिनुभयो। यसमा लोककल्याणको उच्च भावना छ।

१२. मारफत सागर (Marfat Sagar) – ७७४ चौपाई

दार्शनिक मर्म: सुफी दर्शनमा साधनाका चार चरण हुन्छन्: शरियत (नियम), तरिकत (मार्ग), हकीकत (सत्य), र मारफत (परमज्ञान/एकाकार)। यो वाणी मारफतको अवस्था हो।

सूक्ष्म विश्लेषण: यस वाणीमा इस्लामिक रहस्यवाद (Sufism) र भारतीय वेदान्तको चरम बिन्दुलाई मिसाइएको छ। “अनलहक” (म नै सत्य हुँ) र “अहं ब्रह्मास्मि” को दार्शनिक मिलन यसमा देख्न सकिन्छ। साँचो ‘आशिक’ (प्रेमी/भक्त) ले कसरी आफ्नो अस्तित्व मेटाई ‘माशुक’ (परमात्मा) मा लीन हुन्छ भन्ने कुरा यसमा सम्झाइएको छ।

१३. कियामतनामा (Kiyamatnama) – १९६६ चौपाई
दार्शनिक मर्म: ‘कियामत’ को अर्थ प्रलय वा न्यायको दिन हो। यस वाणीले यसको पूर्ण रूपमा नयाँ र आध्यात्मिक अर्थ प्रस्तुत गर्दछ।

सूक्ष्म विश्लेषण: प्राणनाथजी भन्नुहुन्छ कि भौतिक रूपमा संसार ध्वस्त हुनु मात्र कियामत होइन। जब कुनै जीवात्मा भित्र ‘तारतम ज्ञान’ को उदय हुन्छ, तब उसको अज्ञानताको संसार प्रलय हुन्छ र ऊ सधैँका लागि ब्युँझिन्छ; त्यो नै वास्तविक कियामत हो। यसमा संसारको अन्त्य र न्यायको दिनको इस्लामिक अवधारणालाई आत्मिक ब्युँझाइ (Spiritual Awakening) को रूपमा पुनर्व्याख्या गरिएको छ।

१४. बडी बानी (Badi Bani) / प्रकीर्ण – २१९४ चौपाई
दार्शनिक मर्म: यसमा प्राणनाथजीले विभिन्न समयमा, विभिन्न स्थानमा आफ्ना शिष्यहरू, राजाहरू, र सर्वसाधारणलाई दिएका व्यावहारिक उपदेशहरूको संग्रह छ।

सूक्ष्म विश्लेषण: यस वाणीमा सामाजिक बेथिति, राजनीतिक अन्याय, र मानव जीवनको कर्तव्यका बारेमा सिधा र स्पष्ट निर्देशनहरू छन्। व्यावहारिक जीवन जिउँदै कसरी परमपद प्राप्त गर्न सकिन्छ र समाजमा कसरी शान्ति फैलाउन सकिन्छ भन्ने कुरा यसको मूल जोड हो।

भाग २: तारतम मन्त्रको गुह्य र दार्शनिक अर्थ
श्री कृष्ण प्रणामी धर्मको मूल जग नै ‘तारतम मन्त्र’ हो। सद्गुरु देवचन्द्रजी महाराजलाई साक्षात श्रीकृष्णले श्यामजीको माध्यमबाट ब्रह्ममुहूर्तमा यो मन्त्र प्रदान गर्नुभएको विश्वास गरिन्छ। ‘तारतम’ को शाब्दिक अर्थ हुन्छ— “तारेर पार लैजाने ज्ञान” वा “तुलनात्मक विवेक”।

मन्त्र यस प्रकार छ:

“निजानन्द रूपाय, सच्चिदानन्द श्री कृष्णाय नमः।
अक्षरातीत पूर्णब्रह्म, श्री प्राणनाथ निज मूल वतन परमधाम।।”

मन्त्रको पद-पदको विस्तृत अर्थ:

१. निजानन्द रूपाय: आफ्नै आत्माको मूल स्वरूप आनन्दमय छ, र त्यो आनन्द स्वरूप दिने सद्गुरु (सद्गुरु देवचन्द्रजी महाराज, जसलाई निजानन्द स्वामी भनिन्छ) लाई नमन।

२. सच्चिदानन्द श्री कृष्णाय नमः: सत (शाश्वत), चित (पूर्ण चेतना), र आनन्दका घनस्वरूप जो पूर्णब्रह्म श्री कृष्ण हुनुहुन्छ, उहाँलाई मेरो साष्टाङ्ग दण्डवत प्रणाम।

३. अक्षरातीत पूर्णब्रह्म: ती परमात्मा अक्षर ब्रह्म (जसले यो सृष्टि चलाउँछन्) भन्दा पनि माथि रहेका “अक्षरातीत” (जसको कहिल्यै नाश वा विकार हुँदैन) हुनुहुन्छ।

४. श्री प्राणनाथ निज मूल वतन परमधाम: आत्माको प्राणका नाथ (ईश्वर) र हाम्रो वास्तविक घर, जहाँबाट हामी आएका हौँ, त्यो “परमधाम” हो।

दार्शनिक महत्त्व:

यो मन्त्र केवल केही शब्दहरूको जप मात्र होइन। यो एउटा ‘नक्सा’ (Map) हो, जसले आत्मालाई उसको परिचय (म को हुँ?), परमात्माको परिचय (मेरो ईश्वर को हुनुहुन्छ?), र गन्तव्यको परिचय (म मरेर वा मुक्त भएर कहाँ जाने हो?) एकैसाथ प्रदान गर्दछ। यस मन्त्रले जीवलाई मायाको बन्धनबाट मुक्त गरी सिधै अक्षरातीत धामको चेतनामा स्थापित गराउँछ।

भाग ३: महामति प्राणनाथजीको सामाजिक र राजनीतिक क्रान्ति
महामति प्राणनाथजी केवल गुफामा बस्ने सन्त हुनुहुन्नथ्यो; उहाँ एक महान् युगद्रष्टा, क्रान्तिकारी, र सामाजिक सुधारक हुनुहुन्थ्यो। १७औँ शताब्दीको भारत वर्षको इतिहासमा उहाँको योगदान अद्वितीय छ:

धार्मिक कट्टरताको डटेर विरोध: तत्कालीन मुगल सम्राट औरङ्गजेबले हिन्दू मन्दिरहरू भत्काउने र जकरिया कर (जजिया कर) लगाउने जस्ता क्रुर कार्य गरिरहेका बेला, प्राणनाथजीले औरङ्गजेबलाई दिल्लीमै भेट्न खोज्नुभयो। उहाँले औरङ्गजेबलाई कुरानकै हवाला दिँदै “खुदाले कसैमाथि अत्याचार गर्न सिकाउँदैन, सबै मानव उनकै सन्तान हुन्” भनी पत्र (कियामतनामाको अंश) पठाउनुभयो। यस्तो साहस तत्कालीन समयमा कसैको थिएन।

जातिवाद र छुवाछूतको समूल अन्त्य: प्राणनाथजीको भान्छा (रसोई) मा हिन्दू, मुस्लिम, दलित, र समाजका हरेक वर्गका मानिसहरू सँगै बसेर भोजन गर्दथे। उहाँले भन्नुभयो— “सबैको आत्मा एउटै परमात्माको अंश हो, त्यसैले शरीरको जातले कोही सानो-ठूलो हुँदैन।” उहाँका अनन्य शिष्य महराज ठाकुर मुस्लिम थिए।

पशुबलि र अन्धविश्वासको खण्डन: धर्मका नाममा गरिने अबोध पशुहरूको हत्या र तान्त्रिक अन्धविश्वासको उहाँले कडा आलोचना गर्नुभयो र समाजलाई अहिंसा, सत्य, र शुद्ध शाकाहारको मार्गमा डोर्‍याउनुभयो।

बुन्देलखण्डका राजा छत्रसाललाई जागृति र ऊर्जा: जब हिन्दू संस्कृति संकटमा थियो, प्राणनाथजीले वीर बुन्देला राजा छत्रसाललाई आफ्नो आध्यात्मिक पुत्र मान्दै उहाँलाई “विजयाभिनन्द” उपाधि र एक दिव्य तलवार प्रदान गर्नुभयो। प्राणनाथजीको आशिर्वाद र मार्गनिर्देशनकै कारण राजा छत्रसालले औरङ्गजेबको विशाल सेनालाई परास्त गरी बुन्देलखण्डमा स्वतन्त्र र धर्मनिरपेक्ष राज्य स्थापना गर्न सफल भए। छत्रसालले प्राणनाथजीलाई आफ्नो राज्यको सर्वोच्च गुरु (राजगुरु) मानेका थिए।

भाग ४: नेपालमा प्रणामी धर्मको इतिहास र सद्गुरु कृष्णदासजी महाराजको योगदान
नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक, र आध्यात्मिक इतिहासमा श्री कृष्ण प्रणामी धर्मको गहिरो र अमेट छाप छ। नेपालमा यस धर्मको जग बसाल्ने श्रेय सद्गुरु कृष्णदासजी महाराज लाई जान्छ।

नेपाल प्रवेशको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि:
सद्गुरु कृष्णदासजी महाराज (मूल नाम कृष्णसिंह) को जन्म र प्रारम्भिक जीवनको साधना पछि, उहाँ महामति प्राणनाथजीको दर्शनबाट अनुप्राणित हुनुभयो। उहाँ अठारौँ शताब्दीको मध्यतिर भारतबाट नेपालतर्फ आउनुभयो। उहाँ नेपालको पूर्वी पहाडी भेग हुँदै काठमाडौँ उपत्यका प्रवेश गर्नुभएको थियो।

सद्गुरु कृष्णदासजी महाराजको मुख्य योगदान:
१. सत्य धर्मको प्रचार र पहिलो मन्दिर स्थापना: कृष्णदासजीले नेपालमा गुड्दै, पैदल यात्रा गर्दै गाउँ-गाउँमा तारतम वाणी र श्रीमद्भागवतको कथा वाचन गरेर मानवता र शाकाहारको सन्देश छर्नुभयो। उहाँकै अथक प्रयासले काठमाडौँको काठमाडौँ महानगरपालिका वडा नं. ९, सिनामंगल (गौशाला नजिकै) मा ऐतिहासिक ‘श्री कृष्ण प्रणामी मन्दिर’ (नवतनपुरी धामको शाखा) को जग बस्यो, जुन नेपालकै प्रमुख प्रणामी केन्द्र बन्यो।

२. नेपाली समाजमा शाकाहार र अहिंसाको लहर: तत्कालीन नेपाली समाजमा तान्त्रिक र शाकाहारी विरोधी कडा परम्पराहरू थिए। कृष्णदासजीले शास्त्रार्थ (बहस) गरेर पशुबलिको निरर्थकता प्रमाणित गर्नुभयो र हजारौँ नेपालीहरूलाई शुद्ध शाकाहारी बनाउनुभयो।

३. राजनैतिक र राजदरबारसँगको सम्बन्ध: नेपाल एकीकरणको समय र त्यसपछिको कालखण्डमा प्रणामी सन्तहरूको भूमिका शान्ति दूतको रूपमा रह्यो। कृष्णदासजी महाराजको उच्च आध्यात्मिक चेतनाबाट प्रभावित भई तत्कालीन नेपालका राजा र भारदारहरूले पनि उहाँप्रति उच्च श्रद्धा प्रकट गरेका थिए र मन्दिरका लागि भूमि तथा गुठीको व्यवस्था गरिदिएका थिए।

४. नेपाली भाषामा साहित्यको विकास: कृष्णदासजी र उहाँका उत्तराधिकारीहरूले तारतम सागरका जटिल चौपाईहरूलाई नेपाली भाषा र स्थानीय लवजमा अनुवाद तथा व्याख्या गरेर सुनाउने परम्परा सुरु गरे। यसले नेपाली धार्मिक साहित्य र भाषाको विकासमा ठूलो टेवा पुर्‍यायो।

वर्तमानमा नेपालमा प्रणामी धर्मको अवस्था:
आज सद्गुरु कृष्णदासजीकै योगदानको जगमा नेपालका झापा, इलाम, मोरङ, सुनसरी, चितवन, काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, र पोखरालगायतका विभिन्न जिल्लाहरूमा सयौँ सुन्दर प्रणामी मन्दिरहरू (जस्तै इटहरीको कृष्ण प्रणामी मन्दिर आदि) र आश्रमहरू संचालनमा छन्। यी संस्थाहरूले वृद्धाश्रम, अनाथालय, निःशुल्क एम्बुलेन्स सेवा, र बाढी-पहिरो पीडितलाई राहत दिने जस्ता सामाजिक सेवाका कार्यहरूमा अग्रणी भूमिका खेलिरहेका छन्।

निष्कर्ष
श्री कृष्ण प्रणामी धर्मका पुस्तकहरू (तारतम सागर र वितक) केवल एउटा सम्प्रदाय विशेषका पूजा सामग्री होइनन्। यो त पूर्व र पश्चिमको धार्मिक दर्शनको मिलनविन्दु हो। यसले संसारलाई ईश्वरको खोजीमा लड्न होइन, बरु सबै धर्मभित्र लुकेको एउटै ‘सच्चिदानन्द’ लाई चिन्न सिकाउँछ। महामति प्राणनाथजीको सामाजिक क्रान्ति र सद्गुरु कृष्णदासजी महाराजले नेपालमा रोपेको यो चेतनाको बिरुवा आज पनि विश्व शान्ति, शाकाहार, र मानवताका लागि उत्तिकै सान्दर्भिक र पूजनीय छ।