वाशिङ्टन, डी.सी. क्षेत्रको स्मृति दिवस,(Memorial Day) प्रायः आफ्नै धुन लिएर आउँथ्यो। परेड सुरु हुनु अघि, झण्डा फहरिनु अघि, यो दिन प्रायः मोटरसाइकलहरूको गडगडाहटले नै घोषणा गर्थ्यो — राजधानीतर्फ दौडिँदै गरेका इन्जिनहरूको गहिरो, गुन्जायमान गर्जन। वर्षौँसम्म, १२७० नजिक बस्ने म जस्ता मानिसहरूले यो आवाजलाई एक परम्परा जस्तै महसुस गरेका थियौँ। देशका कुनाकाप्चाबाट आएका पूर्वसैनिकहरूको यात्राले सडकलाई जीवन्त बनाउँथ्यो, मानौँ स्मृतिको धड्कन नै सडकमा बगिरहेको हो। तर यसपाली भने बेग्लै देखियो , कारण अमेरिका इरानको लडाईं हो कि वा झरीको कारणले हो ती प्राय गरेर सडकहरु सुन्य जस्तै देखियो। ती भीमकाय मोटर साइकलहरुका गर्जनले सडक वरिपरि बस्ने म जस्त दर्शक लागि मेमोरीयल डे आउनु भन्दा पन्द्र दिन अगिदेखी एउटा उत्सबको माहौल बन्दथ्यो अमिरिकाको राजधानी शहर वरिपरिका सडकहरु यसपाली सुन्यताले छाएकोमा यो पंक्तिकरले महसुस गरेका छन्।

तर यस वर्ष, दृश्य नै फेरिएको थियो। जुन गर्जनले हावालाई हल्लाउँथ्यो, त्यो कतै थिएन। सडकहरू अनौठो रूपमा शान्त थिए, मानौँ राजमार्गले आफैँ सास रोकेर बसेको हो। म दिनभर प्रतीक्षा गरिरहेँ — कहिले ती इन्जिनहरूको आवाज टाढाबाट उठ्ला भनेर तर त्यो क्षण आएन। यो मौनता असहज थियो, मानौँ परिचित गीतको पहिलो पंक्ति अचानक हराएको हो जस्तो लग्यो मलाई, सिमसिमे पानी परि रहेको थियो मेमोरिल डे दिन दिउँसोको खान खाएर सबैभन्दा कम पेट्रोलले चल्ने गाडी कोरोला लिएर घरबाट निस्केर वाशिंगटन डिसी तिर लागें त्यसपछि फर्केर, फ्रेडरिक म्यारिल्याण्ड अनि रुटवेस्ट ४० लिएर विन्डचेस्टर त्यहाँबाट, जेफेर्सोन शहर तिर गएर हेर्दा पनि ती भीमकाय मोटर साइकलहरु देखिएन ।

यस वर्षको कारण आकाशमै लेखिएको थियो। स्मृति दिवसअघि लगभग एक हप्ता लगातार वर्षाले डी.सी. क्षेत्रलाई भिजाइरहेको थियो — त्यही किसिमको वर्षा जसले सडकलाई काँच जस्तै चिप्लो बनाउँथ्यो र अनुभवी चालकलाई समेत दुई पटक सोच्न बाध्य पार्थ्यो। मोटरसाइकल यात्रुहरूका लागि — विशेषगरी टाढाबाट आउने वृद्ध पूर्वसैनिकहरूका लागि — यस्तो मौसम केवल असुविधा होइन, चुनौती थियो। आँधी वर्षामा यात्रा गर्नु कुनै सजिलो काम थिएन। यसले धैर्य, सन्तुलन, र भाग्य सबैको परीक्षा लिँथ्यो। धेरैले यस वर्ष जोखिम नलिने निर्णय गरेका थिए। आखिर, मौसमले साथ नदिँदा, साहसीले पनि कहिलेकाहीँ ब्रेक थिच्नै पर्छ। “संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपतिले अर्लिङ्टन राष्ट्रिय समाधिस्थलमा अवस्थित अज्ञात सैनिकको समाधिसामु नतमस्तक हुँदै मौन श्रद्धाञ्जलीसहित माल्यार्पण गरे, र त्यो क्षणमा हावा पनि एकछिन थामिएझैँ लाग्यो, मानौँ राष्ट्रले आफ्ना नामरहित वीरहरूलाई एकै स्वरमा सम्झिरहेको हो।”

१२७० नजिक बस्दा, म मोटरसाइकल देख्नु भन्दा पहिले नै सुन्ने बानी परेको थियो। विशेषगरी स्मृति दिवसमा त इन्जिनको आवाजले हावालाई चिरेर जान्थ्यो। गत वर्ष त यो आवाज निरन्तर थियो — क्रोम र देशभक्तिको तालमा बजिरहेको ढोलजस्तै। तर यस वर्ष, मौनता नै कान चिराउने थियो। म बाहिर निस्कँदा, सामान्यतया सुनिने त्यो धुनको सट्टा हावा तालाबजस्तै स्थिर थियो। म बाहिर घुम्न गएँ, सडकहरू गाडीले भरिएका थिए, परिवारहरू व्यस्त थिए, तर मोटरसाइकलहरू उस्तै विरलै। मैले केवल एउटा बाइक देखेँ — एक्लो सवार, सुनसान आकाशमा उडिरहेको एक्लो चरीझैँ।

धेरै पूर्वसैनिकहरूका लागि डी.सी. तर्फको वार्षिक यात्रा केवल यात्रा होइन — तीर्थयात्रा थियो। उनीहरू आफ्ना सहयोद्धाहरूलाई सम्मान गर्न आउँथे, स्मारकहरू अगाडि उभिन, एकतामा सवार हुन। तर यस वर्षको लगातार वर्षाले सबै योजना अस्तव्यस्त बनाइदिएको थियो। ओहायो, मिशिगन, क्यारोलिना जस्ता राज्यबाट आउनेहरूलाई दिनौँसम्म भिजेको सडक, हावा, र कमजोर दृश्यतासँग जुध्नुपर्थ्यो। वृद्ध सवारहरूका लागि, सुरक्षा परम्पराभन्दा माथि हुन्थ्यो। उखानै छ — “सावधानीमा नै सुरक्षा।”

यस वर्ष मोटरसाइकलहरूको अनुपस्थितिले केवल ट्राफिक परिवर्तन गरेन — वातावरण नै बदलिएको थियो। इन्जिनको गर्जन सधैँ स्मृति दिवसको बुनोटमा बुनेको धागो जस्तै थियो, जसले सम्झनालाई मौन हुन नदिने। त्यो आवाज हराउँदा, मानौँ परिचित गीतको एउटा अन्तरा हराएजस्तै लाग्यो। तर मौनताले पनि आफ्नै कथा सुनायो। यसले मलाई सम्झायो कि परम्पराहरू मौसमसँगै मोडिन्छन्, कहिलेकाहीँ बलिया संस्कारले पनि वर्षालाई मान्नै पर्छ, र स्मृति भने कहिल्यै हराउँदैन — चाहे इन्जिन गर्जियोस् वा नगर्जियोस्।

त्यो असामान्य शान्त बिहानमा म उभिँदा, मौनताले नै बोलिरहेको थियो। यसले मलाई ती पूर्वसैनिकहरूको सम्झना गरायो — जो सधैँ सवार हुन्थे, जो अब सवार हुन सक्दैनन्, र जसका लागि उनीहरू सवार हुन्थे। यसले मलाई अझ गहिरोसँग सुन्न सिकायो — विगतलाई, वर्तमानलाई, र ती प्रतिध्वनिहरूलाई, जुन आकाश फेरि खुल्दा अवश्य फर्कनेछन्।

यस वर्षको मेमोरियल डे वीकएन्डमा, कोलोराडोको डेन्भर शहरमा भेला भएका साहित्य–प्रेमीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सभामा ‘साहित्य समाज’का होमेनाथ सुवेदीले आफ्नो जीवनभरको साधना र सिर्जनाको दीप अब दोस्रो पुस्तालाई सुम्पँदै, मानौँ एउटा युगले अर्को युगलाई उज्यालो हस्तान्तरण गरेझैँ, आफ्ना छोरा पुरुषोत्तम सुवेदीलाई सम्मान, विश्वास र संस्कृतिको सुगन्धले भरिएको नेतृत्वको माल्याङ्कन अर्पण गरे।” ‘एक मुरिको भात खाएजस्तो आनन्द’ दिने त्यो पंक्ति पढ्दा, मनमा यति गहिरो तृप्ति उम्लियो कि शब्दहरू मात्र होइन, पूरा समाचार नै आत्मामा पग्लिएर बस्यो।”

“अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य समाजका संस्थापक सदस्य तथा आजीवन सदस्य डिग बहादुर तामाङबारे सम्पादकले भनेझैँ—उहाँ केवल एक नाम होइन, पुस्ताबाट पुस्तामा बगिरहने साहित्यिक चेतनाको उज्यालो स्रोत, जसले शब्दलाई संस्कार र सिर्जनालाई परम्परा बनाइदिन्छ।” “मम लेखस्य यात्रा अत्रैव समाप्त।”