राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को महाधिवेशनस्थल चितवनको मञ्चबाट नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री गगन थापाले ‘चितवन काण्ड’ को प्रसंग उठाएपछि नेपालको समकालीन राजनीति फेरि इतिहास र वर्तमानको दोबाटोमा उभिएको छ। दशकौँ पुरानो भनिएको त्यो घटना वास्तवमा के थियो, किन र कुन राजनीतिक परिस्थितिमा त्यो स्मृतिमा स्थापित भयो र आजको बदलिँदो शक्ति–सन्तुलनबीच त्यसलाई पुनः स्मरण गर्नुको राजनीतिक अर्थ के हो भन्ने प्रश्नहरूले राजनीतिक बहसलाई पुनः सक्रिय बनाएका छन्।

यो कथा बुझ्न २०१७ सालतिर फर्कनुपर्छ। नेपालमा पहिलो आमनिर्वाचन सम्पन्न भएर बीपी कोइरालाको नेतृत्वमा जननिर्वाचित सरकार बनेको दुई वर्ष पनि पूरा भएको थिएन। तर २०१७ पुस १ गते राजा महेन्द्रले संसद् विघटन गरे, प्रधानमन्त्रीसहित प्रमुख राजनीतिक नेताहरूलाई गिरफ्तार गरे र सम्पूर्ण सत्ता आफ्नो हातमा लिए। नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा यो एउटा निर्णायक मोड थियो। कांग्रेसका लागि यो प्रजातन्त्रमाथिको प्रहार थियो भने राजसंस्थाका समर्थकहरूका लागि राष्ट्र बचाउन चालिएको कदम।

राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लाग्यो। नेताहरू जेल परे। धेरै कार्यकर्ता भूमिगत भए। केही भारततिर लागे। त्यहीँबाट सुरु भयो प्रतिरोधको अर्को अध्याय।

नेपाली कांग्रेसका एक समूहले निष्कर्ष निकाल्यो— जब लोकतान्त्रिक बाटो बन्द गरिन्छ, प्रतिरोधको स्वरूप बदलिन्छ। त्यसपछि सुरु भयो पञ्चायती शासनविरुद्धको सशस्त्र आन्दोलन। पूर्वदेखि पश्चिमसम्म विभिन्न क्षेत्रमा गतिविधि भए। तीमध्ये चितवन एउटा महत्वपूर्ण मोर्चा बन्यो।

त्यसबेलाको चितवन आजको जस्तो घना बस्ती, चौडा सडक र व्यवस्थित सहर थिएन। जंगलले ढाकिएको, रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण र भारतसँग सहज सम्पर्क रहेको यो क्षेत्र भूमिगत राजनीतिक गतिविधिका लागि अनुकूल मानिन्थ्यो। यही कारण कांग्रेसका सशस्त्र समूहहरूले चितवनलाई आफ्नो प्रमुख आधारक्षेत्र बनाए।

यही क्रममा अगाडि आउँछ एउटा नाम— जगतप्रकाशजंग शाह। शाह परिवारसँग सम्बन्धित भए पनि उनी राजा महेन्द्रको शासनको विपक्षमा उभिएका व्यक्ति थिए। कांग्रेसनिकट इतिहास, संस्मरण तथा आन्दोलनका सहभागीहरूको विवरणमा उनलाई चितवन क्षेत्रमा सञ्चालन गरिएको सशस्त्र प्रतिरोधका प्रमुख कमाण्डरमध्ये एकका रूपमा चित्रित गरिएको पाइन्छ। शिक्षित, प्रभावशाली र जोखिम मोल्न तयार व्यक्तित्वका रूपमा उनको चर्चा गरिन्छ।

विद्रोही समूहहरूले केही समयका लागि चितवन क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न सफल भएका थिए। तर त्यो सफलता धेरै दिन टिकेन। काठमाडौंबाट परिचालित सरकारी सेनाले व्यापक प्रतिकार अभियान सुरु गर्‍यो। जंगल, गाउँ र बस्तीहरूमा खोजी अभियान चलाइयो। आन्दोलनकारीहरूलाई समात्ने, तितरबितर पार्ने र प्रतिरोधको संरचना ध्वस्त पार्ने प्रयास तीव्र बनाइयो।

लोकतान्त्रिक आन्दोलनदेखि २०४६ सालको परिवर्तन र त्यसपछिका निर्वाचनसम्म कांग्रेसले यहाँ उल्लेखनीय प्रभाव कायम राखेको थियो।

यही क्रममा जगतप्रकाशजंग शाह पक्राउ परेका थिए र उनीमाथि हिरासतमा कठोर व्यवहार गरियो, चरम यातना दिइयो र त्यसकै क्रममा उनको मृत्यु भयो। तात्कालिक पञ्चायती व्यवस्थाले उनको मृत्युबारे जे–जस्तो व्याख्या गरे पनि जनताको नजरमा उनको मृत्यु एउटा बीभत्स राजनीतिक हत्या नै थियो। उनको त्यही बलिदानकै कारण जगतप्रकाशजंग शाह पञ्चायती शासनविरुद्धको प्रतिरोधका प्रतीक पात्र बने।

चितवनको प्रसंग यतिमै सकिँदैन। कांग्रेसका ऐतिहासिक दस्तावेज र राजनीतिक स्मृतिहरूमा त्यो समयलाई व्यापक दमनको कालखण्डका रूपमा चित्रण गरिएको छ। चितवन मात्र होइन, तनहुँ, धादिङ, गोरखा, लमजुङलगायतका जिल्लामा पनि कांग्रेस कार्यकर्तामाथि कारबाही भएको उल्लेख पाइन्छ। धेरै पक्राउ परे, धेरैले जेल जीवन बिताए, केहीले ज्यान गुमाए। यसरी चितवन कांग्रेसको स्मृतिमा भौगोलिक क्षेत्रभन्दा बढी राजनीतिक बलिदानको प्रतीकका रूपमा स्थापित भयो।

तर चितवनको राजनीतिक यात्रा त्यहीँ रोकिएन। एक समय चितवन नेपाली कांग्रेसको सबैभन्दा बलियो राजनीतिक आधारभूमिमध्ये एक मानिन्थ्यो। लोकतान्त्रिक आन्दोलनदेखि २०४६ सालको परिवर्तन र त्यसपछिका निर्वाचनसम्म कांग्रेसले यहाँ उल्लेखनीय प्रभाव कायम राखेको थियो। तर समयसँगै राजनीतिक धरातल बदलियो। माओवादी जनयुद्धपछिको राजनीतिक पुनर्संरचना, स्थानीय शक्ति समीकरण र बदलिँदो मतदाता मनोविज्ञानले चितवनको शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्‍यो।

विशेषगरी पछिल्ला वर्षहरूमा माओवादी केन्द्रसँगको चुनावी सहकार्य र भरतपुर महानगरपालिकामा रेनु दाहाललाई समर्थन गर्ने कांग्रेस नेतृत्वको निर्णयले चितवनभित्रै फरक–फरक प्रतिक्रिया जन्माएको थियो। कांग्रेसका कतिपय परम्परागत समर्थकहरूले यसलाई राजनीतिक आवश्यकताको निर्णय माने भने केहीले आफ्नै राजनीतिक आधार कमजोर बनाउने कदमका रूपमा बुझे। त्यही असन्तुष्टिको एक हिस्सा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित भएको विश्लेषण पनि गरिन्छ।

यही परिवेशमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय भयो। विशेषगरी रवि लामिछानेको राजनीतिक प्रवेशपछि चितवन नयाँ राजनीतिक प्रयोगशालाका रूपमा स्थापित भयो। आज चितवनलाई रास्वपाको सबैभन्दा प्रभावशाली आधारक्षेत्रमध्ये एक मानिन्छ। कुनै समय कांग्रेसको प्रभावक्षेत्र रहेको भूगोल अहिले रास्वपाको राजनीतिक मुटुका रूपमा चिनिन थालेको छ। कांग्रेस र माओवादी दुवैका लागि यो क्षेत्र चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

यही सन्दर्भमा गगन थापाले रास्वपाको महाधिवेशन मञ्चबाट ‘चितवन काण्ड’ स्मरण गरेको प्रसंगलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। यो केवल इतिहासको एउटा पाना पल्टाउने प्रयास मात्र थिएन। यसभित्र एउटा राजनीतिक सन्देश पनि लुकेको देखिन्छ। चितवनमा कमजोर बन्दै गएको आफ्नो उपस्थितिबीच कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक विरासत, संघर्ष र बलिदानको कथा पुनः स्मरण गराउन खोजेको सन्देश यसबाट निकाल्न सकिन्छ। कुनै समय आफ्नो प्रभावक्षेत्र रहेको भूमिमा कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक स्मृति पुनः स्थापित गर्न खोजेको रूपमा पनि यसलाई बुझ्न सकिन्छ।

के केवल ऐतिहासिक स्मृति र बलिदानको पुनः स्मरणले मात्र कांग्रेसलाई चितवनमा हराएको राजनीतिक आधार फर्काउन पर्याप्त हुन्छ? यसको उत्तर सहज छैन।

उनको सम्बोधनको मूल भावलाई हेर्दा आज लोकतन्त्र, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र राजनीतिक प्रतिस्पर्धा सहज रूपमा उपलब्ध भए पनि यसको मूल्य निकै महँगो रहेको स्मरण गराउने प्रयास स्पष्ट देखिन्छ। त्यो मूल्य कांग्रेसीहरूले जेल, निर्वासन र जीवनको बलिदानमार्फत चुकाएका हुन्। चितवन महाधिवेशनस्थलमा रास्वपाको नीलो तृपालमुनि उभिएर उनले उठाएको ऐतिहासिक सन्दर्भ कांग्रेसको संघर्ष र रक्तरञ्जित राजनीतिक विरासतसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। त्यही विरासतको आधारमा कांग्रेस पुनः सशक्त, संगठित र आत्मविश्वासी रूपमा फर्कने संकेत पनि त्यस अभिव्यक्तिमा निहित देखिन्छ।

तर उक्त सम्बोधनले कांग्रेसभित्र उत्साह बढाए पनि मूल प्रश्न अझै खुला छ— के केवल ऐतिहासिक स्मृति र बलिदानको पुनः स्मरणले मात्र कांग्रेसलाई चितवनमा हराएको राजनीतिक आधार फर्काउन पर्याप्त हुन्छ? यसको उत्तर सहज छैन।

इतिहासले पार्टीलाई गौरव, प्रेरणा र नैतिक शक्ति दिन सक्छ। तर मतदाताले वर्तमानमा संगठनको अवस्था, नेतृत्वको विश्वसनीयता, कार्यशैली र भविष्यको दृष्टि पनि हेर्छन्। त्यसैले चितवन काण्डको स्मरण कांग्रेसका लागि भावनात्मक र राजनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण भए पनि त्यसले मात्रै बदलिएको राजनीतिक यथार्थ बदल्नेछ भन्ने निश्चित छैन।

तर एउटा पक्ष भने स्पष्ट देखिन्छ। रास्वपाको प्रभावशाली उपस्थितिबीच गगन थापाले चितवनमै उभिएर कांग्रेसको संघर्ष, बलिदान र लोकतान्त्रिक विरासतको कथा स्मरण गराएका छन्। चितवनका मतदाताले त्यो सन्देशलाई कति ग्रहण गर्छन्, त्यसले आगामी राजनीतिक परिणाममा कति प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा भविष्यले नै देखाउनेछ। तर उनको भाषणले लामो समयदेखि रक्षात्मक अवस्थामा देखिएको कांग्रेस वृत्तमा केही ऊर्जा, आत्मविश्वास र बहस भने थपिदिएको देखिन्छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को महाधिवेशनस्थल चितवनको मञ्चबाट नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री गगन थापाले ‘चितवन काण्ड’ को प्रसंग उठाएपछि नेपालको समकालीन राजनीति फेरि इतिहास र वर्तमानको दोबाटोमा उभिएको छ।

सायद यही कारणले गगन थापाले छ दशक पुरानो त्यो रक्तरञ्जित अध्यायलाई पुनः स्मरण गरे। त्यो केवल विगतको कथा सुनाउने प्रयास थिएन। बदलिएको राजनीतिक भूगोलमा कांग्रेसको हराएको प्रभाव, पहिचान र भावनात्मक सम्बन्ध पुनः खोज्ने प्रयास पनि हुन सक्छ।

यस अर्थमा ‘चितवन काण्ड’ को चर्चा इतिहासको बहस मात्र होइन, वर्तमान राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको संकेत पनि हो। रास्वपाको राजनीतिक मुटु मानिएको चितवनमै उभिएर कांग्रेसले आफ्नो पुरानो विरासतको स्मरण गराएको छ। अब प्रश्न यति मात्र हो— के स्मृतिले भविष्य बदल्न सक्छ, वा मतदाताले नयाँ राजनीतिक यथार्थलाई नै निरन्तरता दिनेछन्?

मदन बस्नेत, क्यानडा