आज बुद्धको जन्मदिन हो, र यस पवित्र बुद्ध जयन्तीको अवसरमा एक अर्थपूर्ण कथा सुनाउन चाहन्छु—एक क्रोधित मानिसको, जसको जीवन बुद्धका शिक्षाले रूपान्तरण गरिदियो। बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति र महापरिनिर्वाणलाई स्मरण गर्ने यस विशेष दिनमा, उहाँका उपदेशहरूले आधुनिक जीवनका आँधीबेहरीमा पनि कसरी मार्गदर्शन गर्छन् भन्ने कुरा मनन गर्नु अत्यन्त उपयुक्त हुन्छ।

एकपटक एक अत्यन्त मेहनती र समर्पित कर्मचारी थियो, जसले आफ्नो जिम्मेवारी कहिल्यै बेवास्ता गर्दैनथ्यो। तर उसको सुपरभाइजरले उसको परिश्रमको कदर गरेन, बरु सधैँ आलोचना मात्र गर्थ्यो। समय बित्दै जाँदा उसको मन भारी हुँदै गयो। ऊ हरेक दिन घर फर्कँदा थकित, निराश र क्रोधले भरिएको हुन्थ्यो। असन्तोषका बादल उसको मनमा बाक्लिँदै गए, र ऊ शान्ति पाउन असमर्थ भयो।

एक दिन, अत्यधिक निराश भएर, उसले आफ्नो सबैभन्दा नजिकको साथीलाई आफ्नो पीडा सुनायो। त्यो साथी प्रायः नजिकैको बौद्ध विहारमा ध्यान र मार्गदर्शनका लागि जाने गर्थ्यो। साथीले उसको दुःख सुनेपछि तुरुन्तै विहार गएर भन्तेलाई सबै कुरा बताए। भन्तेले करुणापूर्वक सुने र पीडित मानिसलाई विहार ल्याउन अनुरोध गरे।

जब उनीहरू विहार पुगे, भन्तेले एक–एक गरी बोल्न आग्रह गरे, तर क्रोधित मानिसले भने कि उसको साथीले नै सबै कुरा बताइदियोस्। सबै कुरा सुनेपछि भन्ते केही क्षण मौन बसे, अनि शान्त स्वरमा भने, “तिम्रो पीडा वास्तविक छ, तर तिम्रो क्रोध तिम्रो वास्तविक स्वरूप होइन। बुद्धले सिकाउनुभएको छ कि यो संसार पाँच महान् तत्व—पृथ्वी, पानी, अग्नि, वायु र आकाश—बाट बनेको छ, र यी कुनै पनि तत्व कहिल्यै क्रोधित हुँदैनन्।”

भन्तेले थपे, “पृथ्वीलाई जसले हिँड्यो पनि, पृथ्वी स्थिर रहन्छ। पानी बाधा आए पनि बगेर मार्ग बनाउँछ। अग्नि परिवर्तन ल्याउँछ, तर घृणा राख्दैन। वायु स्वतन्त्र रूपमा बग्छ, कसैमा अड्किँदैन। आकाश विशाल छ, सबैलाई समाउँछ, तर कसैलाई न्याय गर्दैन। यदि तिमीले आफ्नो मनलाई यी तत्वजस्तै हेर्न सिक्यौ भने, तिम्रो क्रोध आफैँ कमजोर हुँदै जान्छ।”

यी शब्दहरूले मानिसको मनमा केही पग्लियो। उसले महसुस गर्यो कि उसको पीडा केवल बाहिरी व्यवहारबाट होइन, बरु आफ्नो भित्रको आँधीबाट पनि उत्पन्न भएको थियो।

त्यसपछि भन्तेले एउटा गहिरो उदाहरण सुनाए—निश्कर्मक अंगुलिमालको कथा। “अंगुलिमाल एक समय भयङ्कर र हिंस्रक व्यक्ति थियो,” भन्तेले भने, “तर बुद्धसँगको एक भेटले उसको जीवन पूर्ण रूपमा बदलियो। बुद्धले उसलाई नडराई, नभागी, केवल करुणा र धैर्यले सम्बोधन गर्नुभयो। बुद्धको शान्त उपस्थितिले उसको मन पग्लियो, र उसले हिंस्रक जीवन त्यागेर भिक्षु बन्ने निर्णय गर्यो।”

भन्तेले थपे, “बुद्धको करुणा यत्तिकैमा सीमित थिएन। उहाँले आफ्नो जीवनभरि हानि पुर्‍याउने, षड्यन्त्र गर्ने, र बारम्बार विघ्न पुर्‍याउने देवदत्त जस्तो ठूलो शत्रुलाई पनि मनमा कुनै द्वेष राख्नुभएन। देवदत्तले अनेक चोट पुर्‍याए—तर बुद्धले कहिल्यै बदला लिन खोज्नुभएन, बरु उहाँले सधैँ क्षमाको मार्ग अपनाउनुभयो। यदि बुद्धले अंगुलिमाल र देवदत्तजस्ता कठोर मन भएका मानिसलाई पनि क्षमा गर्न सक्नुभयो भने, तिमीले पनि आफ्नो क्रोधलाई शान्त गर्न सक्नेछौ।”

भन्तेले अन्त्यमा भने, “अंगुलिमालले परिवर्तन गर्न सकेको कारण एउटै थियो—उसले आफ्नो मनलाई पाँच तत्वसँग तुलना गर्न सिक्यो। पृथ्वीझैँ स्थिर, पानीझैँ कोमल, अग्निजस्तै रूपान्तरणशील, वायुजस्तै स्वतन्त्र, र आकाशजस्तै विशाल। जब मन यी तत्वजस्तै बन्छ, क्रोध आफैँ विलीन हुन्छ।”

अंगुलिमाल र देवदत्तका उदाहरण सुनेपछि त्यो मानिसको मनमा आशाको किरण जाग्यो। उसले महसुस गर्यो कि परिवर्तन सम्भव छ, र बुद्धको मार्ग बल प्रयोगबाट होइन, करुणाबाट सुरु हुन्छ। भन्तेको मार्गदर्शन अनुसार अभ्यास गर्दै जाँदा, उसले बिस्तारै आफ्नो क्रोध छोड्न सिक्यो र आफ्नो जीवनमा शान्ति पुनः प्राप्त गर्यो—ठीक त्यस्तै, जस्तै बुद्धका शिक्षाले अनगिन्ती जीवनहरू रूपान्तरण गरेका छन्।

बुद्ध जयन्तीमा, यो कथा हामीलाई सम्झाउँछ कि बुद्धका शिक्षाहरू इतिहासका पानामा मात्र सीमित छैनन्—उनीहरू आज पनि हाम्रो दुःखलाई ज्ञान, करुणा र आन्तरिक स्वतन्त्रतामा रूपान्तरण गर्ने जीवित मार्गदर्शक हुन्। “अन्ततः यस मातृ पृथ्वीमा शान्ति छरियोस्, करुणा फैलियोस्, र सबै प्राणीहरू सुखी होऊन्।”

“लेखक डिग बहादुर तामाङका विभिन्न प्रकारका लेखहरू विभिन्न पत्रपत्रिका तथा मिडियामा प्रकाशित भइसकेका छन्।”’