डिग बहादुर तामाङ

नेपालमा हालै सम्पन्न भएका ठूला–ठूला राजनीतिक दलका महाधिवेशनहरूले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाइदिएका छन्—राष्ट्रिय स्तरको यति महत्वपूर्ण कार्यक्रममा किन नेपाली पोसाकको उपस्थिति लगभग हरायो? महाधिवेशन केवल दलभित्रको निर्वाचन प्रक्रिया मात्र होइन; यो देशभरि प्रसारण हुने, राष्ट्रको राजनीतिक संस्कृतिको स्तर देखाउने, र नेतृत्वको चरित्र झल्काउने मञ्च हो। यस्ता कार्यक्रममा coat–pant, jacket र आधुनिक शैलीका पोसाकले भरिएको दृश्यले स्वाभाविक रूपमा मनमा एउटा प्रश्न उठाउँछ—“महाधिवेशनजस्तो राष्ट्रिय कार्यक्रममा नेपाली पोसाक अनिवार्य हुनुपर्ने होइन र?

देशलाई चिनाउने भनेको मानिसको उचाइ, रङ वा अनुहार होइन; राष्ट्रको भाषा, भेषभूषा र संस्कृतिले नै देशको पहिचान बनाउँछ। मानिस त जहाँ गए पनि एउटै जस्तो देखिन्छ—कोही होचा, कोही अग्ला, कोही गोरा, कोही कालो—तर राष्ट्रलाई छुट्याउने शक्ति भनेको आफ्नै पहिरन र बोल्ने शैली हो। यही कारणले पुराना नेताहरू, विशेषगरी गञ्जू नरायणसिंहजस्ता व्यक्तिहरू, ढाका टोपी र दौरा–सुरुवाल लगाएर राष्ट्रिय पञ्चायतमा प्रवेश गर्थे, र उनीहरूको त्यो अनुशासनले देशको सम्मान झल्काउँथ्यो। आज भने राजनीतिक नेताहरूले राष्ट्रिय पोसाकप्रति देखाएको बेवास्ताले पहिचान कमजोर हुँदै गएको अनुभूति हुन्छ। राष्ट्रलाई चिनाउने पहिचान जोगाउन भाषा र भेषभूषाको सम्मान अनिवार्य छ, किनकि यही नै देशको आत्मा हो।

नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा पोसाकको प्रश्न केवल बाहिरी रूपको विषय होइन, राष्ट्रको पहिचान, आत्मसम्मान र नेतृत्वको चरित्रसँग जोडिएको गहिरो मुद्दा हो। कुनै समय सिंहदरबारमा प्रवेश गर्न ढाका टोपी अनिवार्य थियो, र त्यो नियम केवल औपचारिकता थिएन—यो राष्ट्रको पहिचानलाई राजनीतिक स्तरमै स्थापित गर्ने प्रतीक थियो। ढाका टोपी लगाएर सिंहदरबार छिर्ने परम्पराले नेपालीपन, अनुशासन र राष्ट्रिय गौरवलाई मजबुत बनाइरहेको थियो। तर समयसँगै यो परम्परा हराउँदै गयो, र आज राजनीतिक नेताहरू coat–pant, casual jacket वा आधुनिक शैलीका कपडामा देखिनु सामान्य भइसकेको छ।

यस परिवर्तनका धेरै कारण छन्। पहिलो कारण राजनीतिक संस्कृतिमा आएको आधुनिकताप्रतिको मोह हो। धेरै नेताहरू coat–pant लगाउँदा आफू आधुनिक, अन्तर्राष्ट्रिय र professional देखिन्छु भन्ने सोच राख्छन्। उनीहरूलाई ढाका टोपी वा दौरा–सुरुवाल “पुरानो शैली” जस्तो लाग्छ। सामाजिक सञ्जाल र मिडियाले “modern look” लाई प्राथमिकता दिन थालेपछि नेताहरूले पनि आफ्नो छवि त्यही दिशामा मोड्न थाले। यसले राष्ट्रिय पोसाकलाई पछाडि धकेल्यो।

दोस्रो कारण कानुनी वा संस्थागत नियमको अभाव हो। सिंहदरबारमा टोपी अनिवार्य गर्ने पुरानो नियम समयक्रममा हटाइयो, र त्यसपछि कुनै पनि सरकारले वा प्रशासनले नयाँ निर्देशिका जारी गरेन। नियम हटेपछि पोसाक व्यक्तिगत choice मा सीमित भयो, र नेताहरूले आफ्नो सुविधा र छविअनुसार पोसाक छान्न थाले। राजनीतिक दलहरूले पनि महाधिवेशन वा राष्ट्रिय सम्मेलनमा पोसाक सम्बन्धी कुनै guideline नबनाएपछि coat–pant नै “default” जस्तै बन्यो।

तेस्रो कारण सामाजिक सन्दर्भको परिवर्तन हो। नेपाल बहुजातीय देश भएकाले “राष्ट्रिय पोसाक” को परिभाषा पनि बहसको विषय बन्दै गयो। पहाड, तराई, हिमाल—सबैको आफ्नै पहिरन छ। यसले ढाका टोपीलाई “अनिवार्य” बनाउने परम्परालाई केही हदसम्म चुनौती दियो। तर विविधता हुँदाहुँदै पनि ढाका टोपी र दौरा–सुरुवाललाई राष्ट्रिय प्रतीकका रूपमा मान्यता प्राप्त छ, र राजनीतिक स्तरमा यसको प्रयोग राष्ट्रको पहिचानलाई बलियो बनाउँछ।

यता, विश्वका धेरै देशहरूमा औपचारिक राजनीतिक कार्यक्रमहरूमा पोसाकलाई अत्यन्तै गम्भीरतापूर्वक लिइन्छ। अमेरिकामा convention वा debate जस्ता कार्यक्रमहरूमा suit–tie professionalism को प्रतीक मानिन्छ। भारतमा नेहरू–ज्याकेट, भुटानमा gho–kira, जापानमा formal kimono—यी सबै देशहरूले आफ्नो पहिचानलाई राजनीतिक स्तरमै जोगाइरहेका छन्। नेपालमा पनि महाधिवेशनजस्ता राष्ट्रिय कार्यक्रमहरूमा ढाका टोपी वा दौरा–सुरुवाल अनिवार्य हुनु सांस्कृतिक रूपमा उचित मात्र होइन, आवश्यक पनि देखिन्छ।

आज आवश्यक कुरा नियमभन्दा पनि नेतृत्वको सोच परिवर्तन हो। नेताहरूले ढाका टोपी र दौरा–सुरुवाललाई गर्वका साथ प्रयोग गर्न थाले भने, यो परम्परा फेरि जीवित हुन सक्छ। आधुनिकता र परम्परा एक–अर्काका विरोधी होइनन्; coat–pantसँग ढाका टोपी, वा दौरा–सुरुवालसँग modern blazer जस्ता संयोजनले नयाँ शैली पनि जन्माउन सक्छ।

अन्ततः, सिंहदरबारको ढाका टोपी परम्परा हराउनु केवल पोसाकको परिवर्तन होइन—यो राजनीतिक संस्कृतिमा आएको आत्मविश्वासको कमी हो। राष्ट्रको पहिचान जोगाउन नेताहरूले पोसाकमार्फत पनि नेतृत्व देखाउन आवश्यक छ। ढाका टोपी केवल कपडा होइन; यो नेपालीपनको प्रतीक हो, र यसलाई सम्मान दिनु राष्ट्रलाई सम्मान दिनु हो।

अन्ततः, नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा पोसाकको प्रश्न केवल बाहिरी रूपको विषय होइन—यो राष्ट्रप्रतिको सम्मान, पहिचानप्रतिको गर्व र नेतृत्वको चरित्रसँग जोडिएको गहिरो मुद्दा हो। कुनै समय सिंहदरबारमा ढाका टोपी अनिवार्य हुनु केवल नियमको कुरा थिएन; त्यो नेपालीपनको प्रतीक थियो। पुराना पुस्ताका नेताहरूले यसलाई गर्वका साथ आत्मसात् गरेका थिए। लेखकले बाल्यकालमा देखेका दृश्यहरू अझै स्मरणीय छन्—गञ्जू नरायणसिंहजस्ता नेताहरू नेपाली दौरा–सुरुवाल र ढाका टोपी लगाएर राष्ट्रिय पञ्चायतको सत्रमा प्रवेश गर्थे, र उनीहरूको त्यो अनुशासन, सरलता र राष्ट्रप्रतिको सम्मानले राजनीतिक सभालाई नै गरिमामय बनाउँथ्यो। त्यतिबेला नेताहरूको पोसाकले नै देशको पहिचान बोकेको अनुभूति हुन्थ्यो।

तर आजको राजनीतिक परिवेशमा त्यो परम्परा हराउँदै गएको छ। आधुनिकता र व्यक्तिगत शैलीको नाममा coat–pant ले राष्ट्रिय पोसाकलाई विस्थापित गरिरहेको छ। नियम हट्नु, दलगत निर्देशन नहुनु, र नेताहरूको “international look” प्रति आकर्षणले ढाका टोपी र दौरा–सुरुवाललाई राजनीतिक मञ्चबाट टाढा धकेलेको छ। तर राष्ट्रको पहिचान आधुनिकतासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने होइन; दुवैलाई मिलाएर अघि बढाउने हो।

यही कारणले आजको राजनीतिक नेतृत्वले फेरि एकपटक आत्मचिन्तन गर्न आवश्यक छ। विश्वका देशहरू आफ्नो पहिचानलाई राजनीतिक स्तरमै गर्वका साथ प्रस्तुत गर्छन्—अमेरिकामा suit–tie professionalism को प्रतीक हो भने, नेपालमा ढाका टोपी र दौरा–सुरुवाल राष्ट्रको आत्मा हो। नेताहरूले यसलाई सम्मानपूर्वक प्रयोग गर्न थाले भने, हराउँदै गएको परम्परा पुनःजीवित हुन्छ, र राजनीतिक नेतृत्वले सांस्कृतिक आत्मविश्वासको उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्छ।

राष्ट्रको पहिचान जोगाउने जिम्मा केवल जनतामा होइन—सबैभन्दा पहिले नेताहरूमा हुन्छ। ढाका टोपी केवल कपडा होइन; यो नेपालीपनको प्रतीक हो, र यसलाई सम्मान दिनु नै राष्ट्रलाई सम्मान दिनु हो।

पौष २७ गते, २०८२