बज्रयान बौद्ध धर्म बौद्ध धर्मको एक गूढ, तान्त्रिक तथा साधनामूलक परम्परा हो । यसलाई मन्त्रयान, तन्त्रयान तथा गुह्ययानका नामले पनि चिनिन्छ । महायान बौद्ध धर्मको विकसित तथा परिष्कृत स्वरूपका रूपमा मानिने यस परम्पराको उदय प्राचीन भारतमा भएको थियो । सामान्य रूपमा हेर्दा बुद्धका मूल शिक्षामा ध्यान, नैतिकता र करुणालाई विशेष महत्त्व दिइएको पाइन्छ, तर समयक्रमसँगै बौद्ध धर्मभित्र विभिन्न दार्शनिक तथा साधनामूलक धाराहरू विकसित भए । ती धारामध्ये महायानबाट विकसित भएको गूढ तथा तान्त्रिक परम्परालाई नै पछि बज्रयान भनियो । “बज्र” शब्दले अटल, शक्तिशाली तथा अविनाशी तत्वलाई जनाउँछ भने “यान” शब्दको अर्थ मार्ग वा साधना हो । त्यसैले बज्रयानलाई मानिसलाई छिटो रूपमा बुद्धत्वतर्फ लैजाने शक्तिशाली साधनामार्गका रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।

बज्रयान बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक विकास पाँचौँदेखि सातौँ शताब्दीको बीचमा भारतमा भएको मानिन्छ । यस अवधिमा भारतमा हिन्दू तान्त्रिक परम्परा, योग साधना तथा गूढ आध्यात्मिक अभ्यासहरू व्यापक रूपमा फैलिरहेका थिए । त्यही वातावरणभित्र बौद्ध धर्मले पनि मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, योग तथा तान्त्रिक साधनालाई आत्मसात् गर्न थाल्यो । प्रारम्भिक कालमा यी शिक्षाहरू अत्यन्त गोप्य रूपमा गुरुबाट शिष्यलाई मात्र प्रदान गरिन्थे । त्यसैले यसलाई गुह्ययान पनि भनिएको हो ।

बज्रयान परम्पराको विकासमा नालन्दा, विक्रमशिला, ओदन्तपुरी तथा सोमपुर जस्ता प्राचीन बौद्ध विश्वविद्यालयहरूको ठूलो योगदान रहेको थियो । यी शिक्षाकेन्द्रहरूमा बौद्ध दर्शनसँगै तन्त्र, ध्यान, योग तथा आध्यात्मिक साधनाको अध्ययन गरिन्थ्यो । अनेकौँ विद्वान् आचार्यहरूले यस परम्परालाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरे । सरहपा, नागार्जुन, तिलोपा, नारोपा, अतीश दीपङ्कर तथा पद्मसम्भव जस्ता महान् आचार्यहरूको योगदान बज्रयानको इतिहासमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

आठौँ शताब्दीमा गुरु पद्मसम्भवले तिब्बतमा बज्रयान बौद्ध धर्मको प्रचार गरेपछि यसको प्रभाव तीव्र रूपमा फैलियो । तिब्बती राजा त्रिसोङ देउचेनले भारतबाट विद्वान् भिक्षुहरूलाई तिब्बत बोलाई बौद्ध धर्मको स्थापना गराएका थिए । त्यस समय गुरु पद्मसम्भवले तिब्बती समाजमा विद्यमान स्थानीय धार्मिक विश्वास तथा तान्त्रिक परम्परासँग बौद्ध शिक्षालाई समन्वय गर्दै बज्रयानलाई लोकप्रिय बनाए । यही कालदेखि तिब्बत बज्रयान बौद्ध धर्मको प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकसित भयो ।

तिब्बतमा विस्तार भएसँगै बज्रयानभित्र विभिन्न सम्प्रदायहरूको विकास भयो । निङ्मा, काग्यू, साक्य तथा गेलुग सम्प्रदायहरू तिब्बती बज्रयानका प्रमुख शाखा मानिन्छन् । यी सम्प्रदायहरूले ध्यान, योग, तन्त्र तथा दार्शनिक अध्ययनलाई आ–आफ्नै शैलीमा विकसित गरे । विशेषगरी गेलुग सम्प्रदायले अनुशासन र विद्वत्तालाई महत्त्व दियो भने काग्यू सम्प्रदाय ध्यान तथा योग साधनाका लागि प्रसिद्ध बन्यो ।

नेपालमा पनि बज्रयान बौद्ध धर्मको गहिरो प्रभाव परेको पाइन्छ । विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकाको नेवार समुदायमा बज्रयान परम्परा अत्यन्त विकसित भएको थियो । यहाँ बौद्ध तन्त्र, पूजा, संस्कार, विहार तथा जात्रा–पर्वहरू बज्रयान परम्परासँग जोडिएका छन् । नेपालका प्राचीन स्तूप, चैत्य तथा विहारहरूले यस परम्पराको ऐतिहासिक महत्त्वलाई झल्काउँछन् ।

भारतमा बाह्रौँ शताब्दीतिर मुस्लिम आक्रमणका कारण नालन्दा तथा विक्रमशिला जस्ता बौद्ध शिक्षाकेन्द्रहरूको विनाश भएपछि भारतमा बज्रयान बौद्ध धर्म क्रमशः कमजोर बन्दै गयो । तर तिब्बत, नेपाल, भूटान तथा मङ्गोलियामा भने यो परम्परा बलियो रूपमा जीवित रह्यो । पछि जापानमा पनि शिङ्गोन नामक तान्त्रिक बौद्ध परम्पराको विकास भयो, जसलाई बज्रयानसँग सम्बन्धित मानिन्छ ।

बज्रयान बौद्ध धर्मको मुख्य विशेषता भनेको मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवयोग, ध्यान तथा गुरु–शिष्य परम्परामा आधारित साधना हो । यस परम्परामा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च हुन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरी विशेष साधना गर्नुपर्ने मान्यता रहन्छ । बोधिचित्त, करुणा तथा प्रज्ञालाई यस धर्मको मूल आधार मानिन्छ ।

यसरी बज्रयान बौद्ध धर्म प्राचीन भारतमा विकसित भई तिब्बत, नेपाल, भूटान, चीन, मङ्गोलिया तथा जापानसम्म फैलिएको एक महत्त्वपूर्ण बौद्ध परम्परा हो । यसको इतिहास केवल धार्मिक विकासको कथा मात्र नभई एशियाली संस्कृति, कला, साहित्य, दर्शन तथा आध्यात्मिक परम्पराको समृद्ध इतिहास पनि हो ।

गुरु पद्मसम्भव बज्रयान बौद्ध धर्मका महान् आचार्य, तान्त्रिक साधक तथा तिब्बती बौद्ध धर्मका प्रमुख प्रवर्तक मानिन्छन् । उनलाई गुरु रिन्पोछे अर्थात् “अमूल्य गुरु” भनेर सम्मानपूर्वक स्मरण गरिन्छ । बज्रयान बौद्ध धर्मलाई तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रमा फैलाउन उनको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहेको छ । तिब्बती बौद्ध परम्परामा उनलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा समेत श्रद्धापूर्वक मान्ने गरिन्छ ।

गुरु पद्मसम्भवको जन्मसम्बन्धी विभिन्न किंवदन्ती पाइन्छन् । परम्पराअनुसार उनको जन्म उड्डियान नामक प्राचीन क्षेत्रमा भएको मानिन्छ, जुन आजको स्वात उपत्यकासँग सम्बन्धित ठानिन्छ । भनाइअनुसार उनी कमलको फूलमाथि दिव्य रूपमा प्रकट भएका थिए, त्यसैले उनको नाम पद्मसम्भव अर्थात् “कमलबाट उत्पन्न भएका” रहन गएको हो । बाल्यकालदेखि नै उनी असाधारण प्रतिभा, आध्यात्मिक शक्ति तथा गूढ साधनाप्रति आकर्षित थिए । उनले भारतका विभिन्न स्थानमा गई तन्त्र, योग, ध्यान तथा बौद्ध दर्शनको गहन अध्ययन गरेका थिए ।

आठौँ शताब्दीमा तिब्बती राजा त्रिसोङ देउचेनले तिब्बतमा बौद्ध धर्मलाई व्यवस्थित रूपमा स्थापना गर्ने उद्देश्यले भारतबाट महान् विद्वान् शान्तरक्षितलाई तिब्बत बोलाएका थिए । शान्तरक्षितले बौद्ध धर्मको प्रचार प्रारम्भ गरे तापनि त्यहाँका स्थानीय धार्मिक परम्परा, अन्धविश्वास तथा विभिन्न प्राकृतिक शक्तिप्रतिको भयका कारण धेरै अवरोध उत्पन्न भएको भनाइ पाइन्छ । त्यसपछि शान्तरक्षितकै सल्लाहमा गुरु पद्मसम्भवलाई तिब्बत आमन्त्रित गरिएको थियो ।

तिब्बत पुगेपछि गुरु पद्मसम्भवले आफ्नो तान्त्रिक शक्ति, ध्यान तथा आध्यात्मिक प्रभावद्वारा त्यहाँका स्थानीय शक्तिहरूलाई शान्त पारेको धार्मिक विश्वास पाइन्छ । उनले तिब्बती समाजमा प्रचलित बोन धर्मका केही सांस्कृतिक तत्वहरूसँग बौद्ध धर्मलाई समन्वय गर्दै नयाँ वातावरण निर्माण गरे । यही कारणले तिब्बती जनताले बौद्ध धर्मलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न थाले । गुरु पद्मसम्भवले केवल धार्मिक उपदेश मात्र दिएनन्, उनले स्थानीय संस्कृति, भाषा तथा विश्वासलाई सम्मान गर्दै बौद्ध शिक्षालाई जनजीवनसँग जोड्ने कार्य गरे ।

गुरु पद्मसम्भवको प्रयासमा तिब्बतमा साम्ये विहारको स्थापना गरिएको थियो, जुन तिब्बतको पहिलो बौद्ध विहार मानिन्छ । यस विहारले बौद्ध शिक्षा, ध्यान तथा तान्त्रिक साधनाको केन्द्रका रूपमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो । यहाँ भारतीय बौद्ध ग्रन्थहरूको तिब्बती भाषामा अनुवाद गर्ने कार्य पनि प्रारम्भ भयो । यसरी बौद्ध दर्शन, विनय तथा तान्त्रिक शिक्षाहरू तिब्बती समाजमा व्यवस्थित रूपमा फैलिन थाले ।

गुरु पद्मसम्भवले बज्रयान बौद्ध धर्मभित्र मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवयोग तथा ध्यान साधनालाई विशेष महत्त्व दिए । उनले साधनालाई केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित नराखी प्रत्यक्ष आध्यात्मिक अनुभूतिको मार्गका रूपमा प्रस्तुत गरे । उनका शिक्षाहरूले मानिसलाई मनको अशुद्धि हटाई करुणा, प्रज्ञा तथा बोधिचित्त विकास गर्न प्रेरित गर्दथे ।

उनले निङ्मा सम्प्रदायको आधार निर्माण गरेका मानिन्छन्, जुन तिब्बती बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो शाखा हो । निङ्मा परम्परामा गुरु पद्मसम्भवका शिक्षालाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ । उनले धेरै गूढ शिक्षाहरू भविष्यका लागि सुरक्षित राखेको विश्वास गरिन्छ, जसलाई “तेर्मा” भनिन्छ । पछि विभिन्न आध्यात्मिक साधकहरूले ती शिक्षाहरू पुनः प्राप्त गरी प्रचार गरेका थिए ।

गुरु पद्मसम्भवको प्रभाव केवल तिब्बतमा मात्र सीमित रहेन । उनका शिक्षाहरू नेपाल, भूटान, सिक्किम, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएका थिए । विशेषगरी भूटानमा उनलाई राष्ट्रिय गुरुका रूपमा सम्मान गरिन्छ । त्यहाँका अनेकौँ गुम्बा, धार्मिक परम्परा तथा सांस्कृतिक जीवनमा उनको गहिरो प्रभाव देखिन्छ ।

गुरु पद्मसम्भव केवल धार्मिक गुरु मात्र नभई महान् दार्शनिक, तान्त्रिक साधक तथा सांस्कृतिक समन्वयकर्ता पनि थिए । उनले बौद्ध धर्मलाई स्थानीय समाजसँग मिलाएर प्रस्तुत गरेकाले बज्रयान बौद्ध धर्म तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रमा बलियो रूपमा स्थापित हुन सफल भयो । आज पनि तिब्बती बौद्ध समाजमा उनका शिक्षाहरू अत्यन्त श्रद्धाका साथ अध्ययन तथा अनुसरण गरिन्छन् । यसरी गुरु पद्मसम्भवले बज्रयान बौद्ध धर्मको विस्तार, संरक्षण तथा विकासमा ऐतिहासिक र अमूल्य योगदान दिएका थिए ।

बज्रयान बौद्ध धर्म प्रारम्भमा एउटै तान्त्रिक तथा साधनामूलक परम्पराका रूपमा विकसित भएको भए तापनि समयक्रमसँगै यो विभिन्न शाखा तथा सम्प्रदायहरूमा विभाजित हुन पुग्यो । यसको मुख्य कारण भौगोलिक विस्तार, गुरु–शिष्य परम्परा, धार्मिक व्याख्याको भिन्नता, राजनीतिक प्रभाव तथा स्थानीय संस्कृतिसँगको समन्वय थियो । जब बज्रयान भारतबाट तिब्बत, नेपाल, भूटान, मङ्गोलिया, चीन तथा जापानसम्म फैलिन थाल्यो, तब प्रत्येक क्षेत्रमा त्यहाँको समाज, संस्कृति तथा धार्मिक विश्वासअनुसार यसको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गयो । यही प्रक्रियाले गर्दा बज्रयानभित्र विभिन्न सम्प्रदायहरूको विकास भयो ।

प्राचीन भारतमा बज्रयान बौद्ध धर्म अत्यन्त गूढ तथा तान्त्रिक परम्पराका रूपमा विकसित भएको थियो । यसमा गुरुबाट शिष्यलाई गोप्य रूपमा मन्त्र, साधना तथा दीक्षा प्रदान गरिन्थ्यो । प्रत्येक गुरुका आफ्नै साधनापद्धति, ध्यान विधि तथा तान्त्रिक अभ्यास हुने भएकाले उनका शिष्यहरूले ती शिक्षालाई अलग शैलीमा अगाडि बढाउन थाले । यसरी गुरु–शिष्य परम्पराबाट फरक–फरक साधना परम्पराहरू विकसित भए ।

तिब्बतमा बज्रयान बौद्ध धर्म फैलिँदा पनि विभाजनको प्रक्रिया तीव्र भयो । गुरु पद्मसम्भव, शान्तरक्षित तथा अन्य भारतीय आचार्यहरूले तिब्बतमा बौद्ध धर्मको आधार निर्माण गरेपछि विभिन्न समयमा अनेकौँ विद्वान् तथा साधकहरू त्यहाँ पुगे । ती आचार्यहरूले आ–आफ्नो शिक्षापद्धति, तान्त्रिक साधना तथा दार्शनिक विचार प्रस्तुत गरे । फलस्वरूप निङ्मा, काग्यू, साक्य तथा गेलुग जस्ता प्रमुख सम्प्रदायहरूको विकास भयो ।

निङ्मा सम्प्रदायलाई सबैभन्दा पुरानो शाखा मानिन्छ । यसले गुरु पद्मसम्भवका प्राचीन तान्त्रिक शिक्षालाई मुख्य आधार बनायो । पछि अन्य सम्प्रदायहरूले नयाँ अनुवाद, नयाँ व्याख्या तथा नयाँ साधनापद्धतिलाई महत्त्व दिन थाले । यस कारण “पुरानो परम्परा” र “नयाँ परम्परा” बीच भिन्नता देखापर्‍यो ।

काग्यू सम्प्रदाय ध्यान, योग तथा महामुद्रा साधनामा केन्द्रित भयो भने साक्य सम्प्रदायले दर्शन, तर्क तथा विद्वत्तालाई विशेष महत्त्व दियो । पछि गेलुग सम्प्रदायले अनुशासन, विनय तथा व्यवस्थित अध्ययनलाई प्राथमिकता दियो । यसरी प्रत्येक शाखाले बुद्धका शिक्षालाई आ–आफ्नै दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्न थालेपछि सम्प्रदायगत भिन्नता अझ स्पष्ट बन्दै गयो ।

राजनीतिक कारणले पनि बज्रयान बौद्ध धर्म विभाजित हुन पुग्यो । तिब्बतका विभिन्न राजाहरू तथा शक्तिशाली परिवारहरूले फरक–फरक सम्प्रदायलाई संरक्षण दिन थाले । कुनै समय साक्य सम्प्रदाय राजनीतिक रूपमा प्रभावशाली बन्यो भने पछि गेलुग सम्प्रदायले राज्यसत्तामा ठूलो प्रभाव जमायो । राजनीतिक संरक्षणका कारण सम्प्रदायहरू अझ सशक्त तथा स्वतन्त्र रूपमा विकसित भए ।

स्थानीय संस्कृति तथा पुराना धार्मिक विश्वासको प्रभाव पनि विभाजनको अर्को कारण थियो । तिब्बतमा बोन धर्म, नेपालमा नेवारी संस्कृति तथा जापानमा स्थानीय धार्मिक परम्परासँग बौद्ध धर्म मिसिँदै गयो । फलस्वरूप प्रत्येक क्षेत्रमा बज्रयानको अलग स्वरूप विकास भयो । उदाहरणका लागि, जापानमा शिङ्गोन परम्पराले जापानी सांस्कृतिक विशेषता ग्रहण गर्‍यो भने नेपालमा नेवार बज्रयान परम्पराले स्थानीय संस्कार, पूजा तथा जात्रा–पर्वलाई समेट्यो ।

भाषा तथा ग्रन्थहरूको भिन्नताले पनि विभाजनलाई प्रभाव पारेको थियो । भारतीय संस्कृत ग्रन्थहरूको तिब्बती, चिनियाँ तथा जापानी भाषामा अनुवाद गर्दा कतिपय शिक्षाको अर्थ तथा व्याख्यामा भिन्नता आउन थाल्यो । त्यसपछि विभिन्न विद्वान्हरूले आफ्नै शैलीमा ती शिक्षाको अर्थ लगाउन थाले । यसले नयाँ दार्शनिक धाराहरूको विकास गरायो ।

यसरी हेर्दा बज्रयान बौद्ध धर्मको विभाजन कुनै अचानक भएको घटना होइन, बरु दीर्घ ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा राजनीतिक प्रक्रियाको परिणाम हो । यद्यपि यसका विभिन्न शाखाहरूबीच साधनापद्धति, दर्शन तथा परम्परामा केही भिन्नता पाइन्छ, सबै सम्प्रदायहरूको मूल उद्देश्य भने करुणा, प्रज्ञा, बोधिचित्त तथा बुद्धत्व प्राप्त गर्नु नै हो ।

निङ्मा सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो तथा ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण शाखा हो । “निङ्मा” शब्दको अर्थ “पुरानो परम्परा” भन्ने हुन्छ । यस सम्प्रदायको उदय आठौँ शताब्दीमा तिब्बतमा भएको मानिन्छ । जब भारतबाट बौद्ध धर्म तिब्बतमा फैलिन थाल्यो, त्यस समय गुरु पद्मसम्भव, आचार्य शान्तरक्षित तथा अन्य भारतीय विद्वान्हरूले तिब्बती समाजमा बौद्ध धर्मको आधार निर्माण गरेका थिए । उनीहरूद्वारा प्रचारित प्राचीन तान्त्रिक तथा साधनामूलक शिक्षालाई संरक्षण गर्ने परम्पराका रूपमा निङ्मा सम्प्रदाय विकसित भएको हो । यही कारणले यसलाई “पुरानो अनुवाद परम्परा” पनि भनिन्छ ।

निङ्मा सम्प्रदायको विकासमा गुरु पद्मसम्भवको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहेको छ । तिब्बती बौद्ध समाजमा उनलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा श्रद्धापूर्वक स्मरण गरिन्छ । तिब्बतमा बौद्ध धर्म फैलाउन जाँदा उनले स्थानीय धार्मिक विश्वास, बोन परम्परा तथा सांस्कृतिक तत्वहरूसँग बौद्ध धर्मलाई समन्वय गरे । यसले गर्दा तिब्बती जनताले बौद्ध धर्मलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न थाले । निङ्मा परम्पराले गुरु पद्मसम्भवका शिक्षालाई आफ्नो मुख्य आधार मान्छ र उनलाई आध्यात्मिक मार्गदर्शकका रूपमा उच्च सम्मान दिन्छ ।

निङ्मा सम्प्रदायको प्रमुख विशेषता यसको गूढ तान्त्रिक साधना हो । यस परम्परामा मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवयोग, ध्यान तथा योग साधनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरेपछि विशेष साधना गर्नुपर्ने मान्यता रहेको छ । यस सम्प्रदायले बाह्य पूजा मात्र होइन, मनको शुद्धि तथा प्रत्यक्ष आध्यात्मिक अनुभूतिलाई बढी महत्त्व दिन्छ ।

निङ्मा परम्पराको सबैभन्दा विशिष्ट शिक्षा “जोगचेन” हो । जोगचेनको अर्थ “महान् पूर्णता” भन्ने हुन्छ । यस शिक्षाअनुसार प्रत्येक प्राणीभित्र बुद्धत्वको स्वाभाविक गुण विद्यमान हुन्छ, तर अज्ञान, मोह तथा भ्रमका कारण मानिसले त्यसलाई चिन्न सक्दैन । ध्यान तथा साधनामार्फत मनको वास्तविक स्वरूपलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूति गर्नु नै जोगचेन साधनाको मुख्य उद्देश्य हो । निङ्मा सम्प्रदायमा जोगचेनलाई अत्यन्त उच्च तथा गहन आध्यात्मिक साधनाका रूपमा हेरिन्छ ।

यस सम्प्रदायमा “तेर्मा” परम्पराको पनि विशेष महत्त्व रहेको छ । धार्मिक विश्वासअनुसार गुरु पद्मसम्भवले भविष्यका लागि धेरै गूढ शिक्षाहरू लुकाएर राखेका थिए, जसलाई “तेर्मा” भनिन्छ । ती शिक्षाहरू पछि विभिन्न आध्यात्मिक साधकहरूले पुनः प्राप्त गरेका थिए । यस्ता शिक्षालाई पुनः प्राप्त गर्ने व्यक्तिलाई “तेर्तोन” भनिन्छ । निङ्मा सम्प्रदायको धार्मिक तथा आध्यात्मिक विकासमा तेर्मा परम्पराले ठूलो भूमिका खेलेको छ ।

निङ्मा सम्प्रदायमा विभिन्न देवता तथा प्रतीकहरूको पूजा पनि गरिन्छ । विशेषगरी गुरु पद्मसम्भव, अमिताभ बुद्ध, अवलोकितेश्वर तथा तारा देवीलाई अत्यन्त श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ । यस सम्प्रदायका धार्मिक अनुष्ठानहरूमा मन्त्रपाठ, घण्टी, डमरु, मण्डल तथा तान्त्रिक विधिहरूको प्रयोग गरिन्छ ।

तिब्बतमा राजनीतिक परिवर्तन तथा संघर्षका समयमा पनि निङ्मा सम्प्रदायले आफ्नो धार्मिक परम्परालाई जोगाएर राख्न सफल भयो । पछि यो परम्परा नेपाल, भूटान, सिक्किम, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलियो । विशेषगरी भूटानको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा निङ्मा परम्पराको गहिरो प्रभाव रहेको छ । नेपालका हिमाली क्षेत्र तथा शेर्पा समुदायमा पनि यस सम्प्रदायको प्रभाव देखिन्छ ।

निङ्मा सम्प्रदाय केवल धार्मिक परम्परा मात्र नभई तिब्बती कला, साहित्य, संगीत तथा संस्कृति संरक्षण गर्ने एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र पनि हो । यस परम्पराका गुम्बा, भित्तेचित्र, थाङ्का कला, धार्मिक नृत्य तथा संस्कारहरूले हिमाली सभ्यताको समृद्ध इतिहासलाई झल्काउँछन् ।

यसरी निङ्मा सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो, गूढ तथा आध्यात्मिक रूपमा समृद्ध शाखा हो । गुरु पद्मसम्भवका शिक्षामा आधारित यस परम्पराले ध्यान, करुणा, प्रज्ञा तथा आत्मिक अनुभूतिलाई केन्द्रमा राख्दै तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।

निङ्मा परम्परा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो शाखा भएकाले यसको पूजा विधि, तान्त्रिक साधना तथा गुरु पद्मसम्भवका शिक्षालाई अनुसरण गर्ने धेरै उपपरम्परा तथा धार्मिक समूहहरू विकसित भएका छन् । निङ्मा परम्परालाई “पुरानो अनुवाद परम्परा” पनि भनिन्छ, किनकि यसले तिब्बतमा प्रारम्भिक कालमा अनुवाद गरिएका बौद्ध तान्त्रिक ग्रन्थ तथा साधनालाई जोगाएर राखेको मानिन्छ ।

निङ्मा परम्पराभित्र मुख्य रूपमा विभिन्न मठीय परम्परा तथा साधनागत शाखाहरू रहेका छन् । तीमध्ये दोर्जे द्राक, मिन्ड्रोलिङ, काठोक, पल्युल, सेचेन तथा जोगचेन परम्पराहरू अत्यन्त प्रसिद्ध मानिन्छन् । यी सबै शाखाहरूले गुरु पद्मसम्भवको शिक्षालाई आधार मानेर ध्यान, मन्त्र, मुद्रा तथा तान्त्रिक साधना गर्ने परम्परा अनुसरण गर्छन् ।

काठोक परम्परा निङ्मा सम्प्रदायको प्राचीन तथा प्रभावशाली शाखामध्ये एक हो । यस शाखाले ध्यान, तन्त्र तथा जोगचेन साधनालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । तिब्बतको खाम क्षेत्रमा यसको ठूलो प्रभाव रहेको थियो । काठोक गुम्बाहरू शिक्षा तथा साधनाका प्रमुख केन्द्र मानिन्थे ।

पल्युल परम्परा पनि निङ्मा सम्प्रदायको महत्त्वपूर्ण शाखा हो । यस शाखाले करुणा, बोधिचित्त तथा गहन ध्यान साधनामा विशेष जोड दिन्छ । तिब्बत, नेपाल, भारत तथा भूटानमा यस परम्पराका अनुयायीहरू पाइन्छन् ।

मिन्ड्रोलिङ परम्परा विद्या, तन्त्र, धार्मिक संगीत तथा संस्कारका लागि प्रसिद्ध छ । यस शाखाले धार्मिक अनुष्ठान, पूजा विधि तथा तान्त्रिक संस्कारलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरेको मानिन्छ । तिब्बती बौद्ध कला तथा संगीत संरक्षणमा पनि यसको ठूलो योगदान रहेको छ ।

सेचेन परम्पराले जोगचेन साधना तथा गुरुयोगलाई विशेष महत्त्व दिन्छ । यस शाखाका गुरुहरू आध्यात्मिक ध्यान तथा करुणामय शिक्षाका लागि प्रसिद्ध छन् । नेपालको बौद्ध क्षेत्रमा रहेको सेचेन गुम्बा यस परम्पराको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ ।

जोगचेन परम्परा निङ्मा सम्प्रदायको अत्यन्त गहन तथा उच्च आध्यात्मिक साधनाको मार्ग मानिन्छ । “जोगचेन” को अर्थ “महान् पूर्णता” भन्ने हुन्छ । यस साधनाअनुसार प्रत्येक प्राणीभित्र बुद्धत्वको स्वाभाविक गुण विद्यमान हुन्छ र ध्यानमार्फत त्यसलाई प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न सकिन्छ । निङ्मा परम्पराका अधिकांश शाखाहरूले जोगचेनलाई सर्वोच्च साधनाका रूपमा सम्मान गर्छन् ।

निङ्मा पूजा विधिमा गुरु पद्मसम्भवको पूजा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उनलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ । साथै अमिताभ बुद्ध, अवलोकितेश्वर, वज्रयोगिनी, तारा देवी तथा विभिन्न रक्षक देवताहरूको पनि पूजा गरिन्छ । पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, घण्टी, डमरु, दीप, धूप, मण्डल अर्पण तथा तान्त्रिक अनुष्ठानहरूको प्रयोग गरिन्छ ।

यस परम्परामा “तेर्मा” परम्पराको पनि ठूलो महत्त्व रहेको छ । धार्मिक विश्वासअनुसार गुरु पद्मसम्भवले भविष्यका लागि धेरै गूढ शिक्षाहरू लुकाएर राखेका थिए । ती शिक्षाहरू पछि विभिन्न आध्यात्मिक साधकहरूले पुनः प्राप्त गरेका थिए । ती साधकहरूलाई “तेर्तोन” भनिन्छ । निङ्मा सम्प्रदायका धेरै शाखाहरूले तेर्मा शिक्षालाई विशेष सम्मान दिन्छन् ।

निङ्मा परम्पराको प्रभाव तिब्बतबाट नेपाल, भूटान, सिक्किम, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा फैलिएको थियो । विशेषगरी शेर्पा, तामाङ, भोटिया तथा हिमाली बौद्ध समुदायहरूमा यस परम्पराको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । भूटानको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा पनि निङ्मा परम्पराले गहिरो प्रभाव पारेको छ ।

यसरी निङ्मा पूजा विधि मान्ने विभिन्न शाखा तथा परम्पराहरू भए तापनि ती सबैको मूल आधार गुरु पद्मसम्भवका शिक्षा, जोगचेन साधना, तान्त्रिक पूजा, करुणा तथा बुद्धत्व प्राप्तिको मार्ग नै हो । यी सम्प्रदायहरूले हिमाली क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।

काग्यू सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको अर्को प्रमुख तथा प्रभावशाली शाखा हो । “काग्यू” शब्दको अर्थ सामान्य रूपमा “मौखिक उपदेशको परम्परा” वा “गुरुबाट शिष्यमा प्रवाहित हुने शिक्षा” भन्ने बुझिन्छ । यस सम्प्रदायले गुरु–शिष्य परम्परा, ध्यान साधना, योग तथा प्रत्यक्ष आध्यात्मिक अनुभूतिलाई अत्यन्त महत्त्व दिन्छ । तिब्बती बौद्ध धर्मका प्रमुख शाखामध्ये काग्यू सम्प्रदायलाई विशेष रूपमा ध्यान र योग साधनाको परम्पराका रूपमा चिनिन्छ ।

काग्यू सम्प्रदायको मूल आधार भारतका महान् बौद्ध सिद्धाचार्यहरूको शिक्षामा आधारित रहेको छ । यस परम्पराको प्रारम्भिक विकासमा तिलोपा र नारोपाको विशेष योगदान रहेको थियो । तिलोपा एक महान् भारतीय तान्त्रिक साधक थिए, जसले गहन ध्यान तथा योग साधनाद्वारा आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गरेका थिए । उनका प्रमुख शिष्य नारोपा पनि अत्यन्त विद्वान् तथा सिद्ध योगी मानिन्छन् । नारोपाले अनेकौँ कठिन तपस्या तथा साधनापछि आफ्ना गुरुबाट गूढ शिक्षाहरू प्राप्त गरेका थिए ।

नारोपाका शिक्षालाई तिब्बतमा ल्याउने कार्य मार्पा लोत्सावाले गरेका थिए । मार्पा एक महान् अनुवादक तथा साधक थिए, जसले भारतमा आएर तिलोपा र नारोपाको परम्परागत शिक्षा ग्रहण गरेका थिए । उनले संस्कृत बौद्ध ग्रन्थहरूलाई तिब्बती भाषामा अनुवाद गरी तिब्बतमा प्रचार गरे । यसरी भारतीय तान्त्रिक तथा ध्यान परम्परा तिब्बतमा व्यवस्थित रूपमा फैलिन थाल्यो ।

मार्पाका प्रमुख शिष्य मिलारेपा काग्यू सम्प्रदायका सबैभन्दा प्रसिद्ध योगी तथा कविका रूपमा चिनिन्छन् । मिलारेपाको जीवन तिब्बती बौद्ध इतिहासमा अत्यन्त प्रेरणादायी मानिन्छ । प्रारम्भिक जीवनमा उनले विभिन्न गल्ती तथा पापकर्म गरेका थिए, तर पछि गहन तपस्या, ध्यान तथा साधनाद्वारा आत्मशुद्धि गरी महान् योगी बने । उनले हिमाली गुफाहरूमा कठोर साधना गर्दै आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गरेका थिए । उनका गीत, उपदेश तथा जीवनकथाले तिब्बती समाजमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।

मिलारेपाका शिष्य गाम्पोपाले काग्यू सम्प्रदायलाई व्यवस्थित धार्मिक स्वरूप प्रदान गरेका थिए । उनले ध्यान तथा योग परम्परालाई बौद्ध दर्शन, अनुशासन तथा विहार प्रणालीसँग जोड्दै सम्प्रदायलाई व्यापक रूपमा फैलाए । त्यसपछि काग्यू सम्प्रदायका अनेक शाखाहरू विकसित भए ।

काग्यू सम्प्रदायको मुख्य विशेषता ध्यान तथा योग साधना हो । यस सम्प्रदायले “महामुद्रा” नामक गहन ध्यान शिक्षालाई अत्यन्त महत्त्व दिन्छ । महामुद्राको अर्थ “महान् छाप” वा “परम सत्यको अनुभूति” भन्ने हुन्छ । यस शिक्षाअनुसार मानिसले ध्यानद्वारा मनको वास्तविक स्वरूपलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूति गर्न सक्छ । काग्यू परम्पराले बौद्ध ज्ञानलाई केवल सैद्धान्तिक अध्ययनमा सीमित नराखी प्रत्यक्ष अनुभवद्वारा बुझ्नुपर्ने कुरामा जोड दिन्छ ।

यस सम्प्रदायमा “नारोपाका छ योग” पनि अत्यन्त प्रसिद्ध छन् । यी योग साधनाहरूमा शरीर, मन तथा चेतनाको गहन अभ्यास गरिन्छ । तपस्या, प्राण साधना, स्वप्न योग तथा ध्यानमार्फत साधकले आध्यात्मिक उन्नति गर्ने विश्वास गरिन्छ ।

काग्यू सम्प्रदायमा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च हुन्छ । साधकले गुरुबाट प्रत्यक्ष दीक्षा तथा उपदेश प्राप्त गरी साधना गर्नुपर्ने मान्यता रहेको छ । गुरु–शिष्यबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई यस सम्प्रदायले मुक्ति प्राप्तिको आधार मान्छ ।

यस सम्प्रदायका अनेक शाखाहरू विकसित भएका छन् । तीमध्ये कर्मा काग्यू सबैभन्दा प्रसिद्ध शाखा हो । कर्मापा परम्परा यही शाखासँग सम्बन्धित छ । कर्मापालाई तिब्बती बौद्ध धर्मको पहिलो पुनर्जन्म परम्पराका रूपमा पनि मानिन्छ । कर्मापा धार्मिक तथा आध्यात्मिक नेताका रूपमा सम्मानित छन् ।

काग्यू सम्प्रदाय तिब्बतबाट नेपाल, भूटान, सिक्किम, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको थियो । नेपालका हिमाली समुदाय, विशेषगरी शेर्पा तथा तामाङ समाजमा यस सम्प्रदायको प्रभाव देखिन्छ । यस परम्पराका गुम्बा, ध्यान केन्द्र तथा धार्मिक संस्कारहरू हिमाली संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण अंश बनेका छन् ।

काग्यू सम्प्रदायले तिब्बती कला, साहित्य, संगीत तथा आध्यात्मिक परम्परामा पनि ठूलो योगदान दिएको छ । मिलारेपाका आध्यात्मिक गीतहरू, गुम्बाका भित्तेचित्रहरू तथा ध्यान परम्पराले हिमाली सभ्यताको समृद्ध सांस्कृतिक इतिहासलाई झल्काउँछन् ।

यसरी काग्यू सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक गहन ध्यान, योग तथा आध्यात्मिक अनुभूतिमा आधारित परम्परा हो । गुरु–शिष्य परम्परा, महामुद्रा साधना तथा आत्मिक अनुभूतिलाई केन्द्रमा राख्दै यस सम्प्रदायले तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।

काग्यू परम्परा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक प्रमुख शाखा भएकाले यसको पूजा विधि, ध्यान साधना तथा गुरु–शिष्य परम्परालाई मान्ने धेरै उपसम्प्रदायहरू विकसित भएका छन् । यी सम्प्रदायहरूले मूल रूपमा तिलोपा, नारोपा, मार्पा, मिलारेपा तथा गाम्पोपाबाट आएको काग्यू शिक्षालाई अनुसरण गर्छन् । यद्यपि साधना, संगठन तथा परम्परागत अभ्यासमा केही भिन्नता पाइन्छ ।

काग्यू परम्पराभित्र सबैभन्दा प्रसिद्ध शाखा कर्मा काग्यू हो । यस शाखाको नेतृत्व कर्मापाले गर्ने परम्परा रहेको छ । कर्मापा तिब्बती बौद्ध धर्ममा पुनर्जन्म परम्पराका प्रमुख धार्मिक गुरुमध्ये एक मानिन्छन् । कर्मा काग्यू सम्प्रदाय ध्यान, महामुद्रा साधना तथा गुरुयोगका लागि विशेष प्रसिद्ध छ । नेपाल, भूटान, सिक्किम तथा भारतका हिमाली क्षेत्रहरूमा यस सम्प्रदायका धेरै गुम्बाहरू रहेका छन् ।

द्रुक्पा काग्यू काग्यू परम्पराको अर्को महत्त्वपूर्ण शाखा हो । यस सम्प्रदायको प्रभाव विशेषगरी भूटान, लद्दाख तथा नेपालको केही हिमाली क्षेत्रमा देखिन्छ । भूटानको राष्ट्रिय धार्मिक परम्परामा द्रुक्पा काग्यूको गहिरो प्रभाव रहेको छ । यस शाखाले ध्यान, योग तथा तान्त्रिक साधनालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । धार्मिक नृत्य, पूजा तथा गुम्बा संस्कृतिमा पनि यस परम्परा अत्यन्त समृद्ध मानिन्छ ।

द्रिकुङ काग्यू पनि काग्यू परम्पराको एक प्रभावशाली शाखा हो । यस सम्प्रदायले ध्यान, करुणा तथा मृत्युपछिको चेतनासम्बन्धी साधनालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । “फोवा” नामक चेतना स्थानान्तरण साधना यस शाखामा अत्यन्त प्रसिद्ध छ । तिब्बत तथा नेपालका हिमाली क्षेत्रहरूमा यस सम्प्रदायका अनुयायीहरू पाइन्छन् ।

ताक्लुङ काग्यू शाखा पनि काग्यू परम्पराबाट विकसित भएको हो । यसले तपस्या, सादगी तथा ध्यानमय जीवनलाई प्राथमिकता दिन्छ । यस शाखाका भिक्षुहरू कठोर साधना तथा आध्यात्मिक अनुशासनका लागि परिचित थिए ।

बारोम काग्यू तथा येल्पा काग्यू पनि काग्यू परम्पराका ऐतिहासिक शाखाहरू मानिन्छन् । यद्यपि आज ती शाखाहरूको प्रभाव अन्य प्रमुख शाखाहरूको तुलनामा कम देखिन्छ, तर तिब्बती बौद्ध इतिहासमा उनीहरूको योगदान महत्त्वपूर्ण रहेको छ ।

काग्यू परम्पराका सबै शाखाहरूले गुरु–शिष्य परम्परा, महामुद्रा साधना, ध्यान, योग तथा नारोपाका छ योगलाई महत्त्व दिन्छन् । पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, ध्यान, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु, दीप तथा तान्त्रिक अनुष्ठानहरूको प्रयोग गरिन्छ । गुरुयोग, अवलोकितेश्वर पूजा तथा महाकाल जस्ता रक्षक देवताको पूजा पनि काग्यू परम्परामा प्रचलित छन् ।

यसरी काग्यू पूजा विधि मान्ने विभिन्न सम्प्रदायहरू भए तापनि ती सबैको मूल आधार ध्यान, गुरु–शिष्य परम्परा, करुणा तथा आध्यात्मिक अनुभूति नै हो । यी सम्प्रदायहरूले तिब्बत, नेपाल, भूटान तथा सम्पूर्ण हिमाली क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।

साक्य सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको तेस्रो प्रमुख तथा ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त प्रभावशाली शाखा हो । तिब्बती बौद्ध धर्मका चार प्रमुख सम्प्रदायमध्ये साक्य परम्परालाई विद्या, तर्क, दर्शन तथा तान्त्रिक साधनाको समन्वित परम्पराका रूपमा चिनिन्छ । “साक्य” शब्दको अर्थ “फुस्रो माटो” भन्ने हुन्छ । तिब्बतको एउटा स्थानमा फुस्रो रङको जमिनमा निर्माण गरिएको गुम्बाबाट यस सम्प्रदायको नाम रहन गएको मानिन्छ ।

साक्य सम्प्रदायको स्थापना एघारौँ शताब्दीमा खोन कोन्चोक ग्याल्पोले गरेका थिए । उनले तिब्बतमा पहिलो साक्य गुम्बाको स्थापना गरेपछि यो परम्परा क्रमशः विस्तार हुँदै गयो । पछि उनका वंशज तथा विद्वान् गुरूहरूले यस सम्प्रदायलाई व्यवस्थित धार्मिक तथा दार्शनिक स्वरूप प्रदान गरेका थिए । साक्य परम्पराको विकासमा विशेषगरी साक्य पण्डित तथा फाग्पाको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

साक्य पण्डित तिब्बती बौद्ध इतिहासका महान् विद्वान्, दार्शनिक तथा लेखकका रूपमा प्रसिद्ध छन् । उनले बौद्ध दर्शन, तर्कशास्त्र तथा विनयसम्बन्धी अनेक ग्रन्थ लेखेका थिए । उनका शिक्षाले साक्य सम्प्रदायलाई केवल तान्त्रिक साधनामा सीमित नराखी विद्वत्तापूर्ण धार्मिक परम्पराका रूपमा स्थापित गरायो ।

फाग्पाले मङ्गोल शासक कुब्लाइ खानसँग घनिष्ठ सम्बन्ध स्थापना गरेका थिए । यस सम्बन्धका कारण साक्य सम्प्रदायले तिब्बतको राजनीतिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव प्राप्त गर्‍यो । केही समयसम्म तिब्बतको शासन व्यवस्थामा पनि साक्य सम्प्रदायको प्रत्यक्ष प्रभाव रहेको थियो । यसरी साक्य परम्पराले धार्मिक मात्र होइन, राजनीतिक इतिहासमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ ।

साक्य सम्प्रदायको मुख्य विशेषता तान्त्रिक साधना, दर्शन तथा अनुशासित अध्ययन हो । यस परम्पराले महायान तथा बज्रयानका शिक्षालाई समन्वय गर्दै गहन आध्यात्मिक साधनालाई विकसित गरेको छ । विशेषगरी “लाम्द्रे” नामक शिक्षा यस सम्प्रदायको अत्यन्त प्रसिद्ध तथा विशिष्ट साधना प्रणाली मानिन्छ । “लाम्द्रे” को अर्थ “मार्ग र फल” भन्ने हुन्छ । यस शिक्षाअनुसार साधकले साधनामार्फत क्रमशः बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्छ ।

साक्य परम्परामा गुरु–शिष्य सम्बन्धलाई अत्यन्त महत्त्व दिइन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरी मन्त्र, ध्यान, देवयोग तथा तान्त्रिक साधना गर्ने परम्परा रहेको छ । यस सम्प्रदायका धार्मिक अनुष्ठानहरूमा मन्त्रपाठ, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु तथा विभिन्न तान्त्रिक विधिहरूको प्रयोग गरिन्छ ।

यस सम्प्रदायले तिब्बती बौद्ध दर्शन तथा तर्कशास्त्रको विकासमा ठूलो योगदान दिएको छ । साक्य विद्वान्हरूले बौद्ध ग्रन्थहरूको अध्ययन, व्याख्या तथा अनुवादमा उल्लेखनीय कार्य गरेका थिए । तिब्बती भाषा तथा साहित्यको विकासमा पनि साक्य परम्पराको ठूलो प्रभाव रहेको मानिन्छ ।

साक्य सम्प्रदायको प्रभाव तिब्बतबाट नेपाल, मङ्गोलिया, भूटान तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको थियो । नेपालका केही हिमाली बौद्ध समुदायमा यस परम्पराको प्रभाव देखिन्छ । साक्य गुम्बाहरू शिक्षा, ध्यान तथा धार्मिक संस्कारका प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकसित भएका थिए ।

यस सम्प्रदायको कला तथा संस्कृतिमा पनि विशेष योगदान रहेको छ । साक्य गुम्बाका भित्तेचित्र, थाङ्का कला, मूर्तिकला तथा धार्मिक संगीतले तिब्बती सभ्यताको समृद्ध सांस्कृतिक परम्परालाई झल्काउँछन् ।

यसरी साक्य सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक महत्त्वपूर्ण शाखा हो, जसले तान्त्रिक साधना, विद्या, दर्शन तथा राजनीतिक नेतृत्वलाई एकसाथ समेट्दै तिब्बती धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।

साक्य सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक प्रमुख शाखा भएकाले यसको पूजा विधि, तान्त्रिक साधना तथा दार्शनिक शिक्षालाई अनुसरण गर्ने विभिन्न उपशाखा तथा धार्मिक परम्पराहरू विकसित भएका छन् । यद्यपि साक्य परम्परा अन्य केही सम्प्रदायजस्तो धेरै उपसम्प्रदायमा विभाजित नभए पनि यसको भित्र विभिन्न धार्मिक वंश, मठीय परम्परा तथा साधनागत शाखाहरू रहेका छन् । यी सबै शाखाहरूले “लाम्द्रे” शिक्षा, गुरु–शिष्य परम्परा तथा तान्त्रिक पूजा विधिलाई मूल आधारका रूपमा मान्छन् ।

साक्य परम्पराको मुख्य तथा मूल शाखालाई नै साक्य सम्प्रदाय भनिन्छ । यसको केन्द्र तिब्बतको साक्य गुम्बा थियो । यस शाखाले बुद्धका महायान तथा बज्रयान शिक्षालाई समन्वय गर्दै दर्शन, तर्क तथा तान्त्रिक साधनालाई विशेष महत्त्व दिएको छ । साक्य पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु, दीप, धूप तथा देवयोग साधनाको प्रयोग गरिन्छ ।

साक्य सम्प्रदायभित्र नगोर परम्परा अत्यन्त प्रसिद्ध शाखा मानिन्छ । नगोर शाखाले तान्त्रिक साधना तथा विशेषगरी हेवज्र तन्त्रसम्बन्धी शिक्षालाई धेरै महत्त्व दिन्छ । यस शाखाका गुम्बाहरू तिब्बत, नेपाल तथा हिमाली क्षेत्रका केही भागहरूमा रहेका छन् । नगोर परम्पराका भिक्षुहरू गहन तान्त्रिक साधना तथा धार्मिक अनुष्ठानका लागि प्रसिद्ध थिए ।

त्सार परम्परा पनि साक्य सम्प्रदायको एक महत्त्वपूर्ण शाखा हो । यस शाखाले गूढ तान्त्रिक साधना, मन्त्र तथा धार्मिक अनुष्ठानलाई विशेष महत्त्व दिन्छ । त्सार परम्परामा विभिन्न रक्षक देवता तथा तान्त्रिक देवताको पूजा प्रचलित रहेको पाइन्छ । धार्मिक नृत्य, मण्डल पूजा तथा दीक्षासम्बन्धी विधिहरू यस शाखामा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् ।

साक्य परम्पराले “लाम्द्रे” शिक्षालाई आफ्नो मुख्य आध्यात्मिक आधार मान्छ । यस शिक्षाको अर्थ “मार्ग र फल” भन्ने हुन्छ । यसअनुसार साधकले साधनाद्वारा क्रमशः बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्छ । साक्य पूजा विधि मान्ने सबै शाखाहरूले लाम्द्रे शिक्षालाई विशेष सम्मान गर्छन् ।

यस सम्प्रदायमा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च मानिन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरी मन्त्र, ध्यान तथा तान्त्रिक साधना गर्नुपर्ने परम्परा रहेको छ । गुरुयोग, हेवज्र साधना, तारा देवी पूजा तथा विभिन्न रक्षक देवताको पूजा साक्य परम्परामा व्यापक रूपमा प्रचलित छन् ।

साक्य पूजा विधिमा धार्मिक संगीत, शंख, घण्टी, डमरु, मण्डल तथा विशेष तान्त्रिक प्रतीकहरूको प्रयोग गरिन्छ । गुम्बाहरूमा नियमित रूपमा सामूहिक प्रार्थना, मन्त्रपाठ तथा ध्यान साधना गरिन्छ । धार्मिक चाडपर्व तथा अनुष्ठानहरूमा रंगीन मुखौटा नृत्य पनि प्रस्तुत गरिने परम्परा रहेको छ ।

साक्य परम्पराको प्रभाव तिब्बतबाट नेपाल, भूटान, मङ्गोलिया तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको थियो । नेपालका केही हिमाली बौद्ध समुदाय तथा गुम्बाहरूमा साक्य पूजा विधिको प्रभाव देखिन्छ । विशेषगरी शेर्पा, भोटिया तथा तिब्बती मूलका बौद्ध समुदायहरूमा यसको धार्मिक प्रभाव पाइन्छ ।

यसरी साक्य पूजा विधि मान्ने विभिन्न शाखा तथा परम्पराहरू भए तापनि ती सबैको मूल आधार तान्त्रिक साधना, गुरु–शिष्य परम्परा, लाम्द्रे शिक्षा तथा बुद्धत्व प्राप्तिको मार्ग नै हो । यी सम्प्रदायहरूले तिब्बती तथा हिमाली क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।

गेलुग सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक प्रमुख तथा अत्यन्त प्रभावशाली शाखा हो । तिब्बती बौद्ध धर्मका चार प्रमुख सम्प्रदायमध्ये गेलुग परम्परालाई विशेषगरी अनुशासन, विद्या, नैतिकता तथा व्यवस्थित धार्मिक अध्ययनका लागि चिनिन्छ । “गेलुग” शब्दको अर्थ सामान्य रूपमा “सदाचारको मार्ग” वा “धर्मपरायण परम्परा” भन्ने बुझिन्छ । यस सम्प्रदायलाई पहेँलो टोपी परम्परा पनि भनिन्छ, किनकि यसका भिक्षुहरूले पहेँलो रङको विशेष टोपी प्रयोग गर्ने परम्परा विकसित गरेका थिए ।

गेलुग सम्प्रदायको स्थापना चौधौँ शताब्दीको अन्त्य तथा पन्ध्रौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर महान् तिब्बती विद्वान् तथा धर्मसुधारक जे सोङ्खापाले गरेका थिए । जे सोङ्खापा तिब्बती बौद्ध इतिहासका अत्यन्त महान् दार्शनिक, साधक तथा शिक्षक मानिन्छन् । उनको जन्म तिब्बतको आम्दो क्षेत्रमा भएको थियो । बाल्यकालदेखि नै उनी असाधारण बुद्धिमत्ता, धार्मिक रुचि तथा अध्ययनशील स्वभावका थिए । उनले तिब्बतका विभिन्न सम्प्रदायका गुरुहरूसँग अध्ययन गरी बौद्ध दर्शन, तर्कशास्त्र, विनय तथा तान्त्रिक साधनामा गहिरो ज्ञान प्राप्त गरेका थिए ।

त्यस समय तिब्बती बौद्ध समाजमा केही धार्मिक अनुशासन कमजोर हुँदै गएको मानिन्थ्यो । कतिपय भिक्षुहरूमा विनय पालन, नैतिक जीवन तथा अध्ययनप्रतिको गम्भीरता घट्दै गएको अवस्था थियो । जे सोङ्खापाले यस अवस्थालाई सुधार गर्ने उद्देश्यले धार्मिक सुधार आन्दोलन प्रारम्भ गरेका थिए । उनले बुद्धका मूल शिक्षाअनुसार अनुशासन, ब्रह्मचर्य, नैतिकता तथा गहन अध्ययनलाई पुनः स्थापित गर्ने प्रयास गरे । यही सुधारवादी आन्दोलनबाट पछि गेलुग सम्प्रदायको विकास भयो ।

जे सोङ्खापाले बौद्ध दर्शन तथा साधनालाई व्यवस्थित रूपमा व्याख्या गरेका थिए । उनले महायान तथा बज्रयान शिक्षालाई समन्वय गर्दै अध्ययन, चिन्तन तथा ध्यानलाई समान रूपमा महत्त्व दिए । उनका ग्रन्थहरू तिब्बती बौद्ध दर्शनका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कृति मानिन्छन् । विशेषगरी “लामरिम” अर्थात् “क्रमिक आध्यात्मिक मार्ग” सम्बन्धी उनका शिक्षाले मानिसलाई क्रमशः नैतिकता, करुणा, प्रज्ञा तथा बुद्धत्वतर्फ अग्रसर गराउने मार्ग प्रस्तुत गरेको छ ।

गेलुग सम्प्रदायले तान्त्रिक साधनालाई स्वीकार गरे तापनि यसले अनुशासन तथा विद्वत्तालाई विशेष प्राथमिकता दियो । भिक्षुहरूले कठोर विनय पालन, नियमित अध्ययन तथा दार्शनिक बहस गर्नुपर्ने परम्परा स्थापित गरियो । यही कारणले गेलुग गुम्बाहरू शिक्षा तथा विद्वत्ताका प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकसित भए ।

जे सोङ्खापाले गान्देन गुम्बाको स्थापना गरेका थिए, जुन गेलुग सम्प्रदायको पहिलो प्रमुख गुम्बा मानिन्छ । पछि सेरा तथा देपुङ जस्ता विशाल गुम्बाहरू पनि स्थापना भए । यी गुम्बाहरू तिब्बती बौद्ध शिक्षा, दर्शन तथा धार्मिक प्रशिक्षणका महान् केन्द्र बने । हजारौँ भिक्षुहरूले यहाँ अध्ययन तथा साधना गर्ने गर्थे ।

गेलुग सम्प्रदायको प्रभाव क्रमशः सम्पूर्ण तिब्बतमा फैलिन थाल्यो । पछि दलाई लामा परम्परा यही सम्प्रदायसँग सम्बन्धित बन्यो । तेस्रो दलाई लामापछि मङ्गोल शासकहरूको समर्थन प्राप्त भएपछि गेलुग सम्प्रदाय राजनीतिक रूपमा पनि अत्यन्त शक्तिशाली बन्न पुग्यो । पाँचौँ दलाई लामाको समयमा तिब्बतको धार्मिक तथा राजनीतिक नेतृत्व मुख्य रूपमा गेलुग सम्प्रदायको हातमा आएको थियो । त्यसपछि दलाई लामा तिब्बतका आध्यात्मिक तथा राजनीतिक नेताका रूपमा सम्मानित हुन थाले ।

गेलुग परम्पराले तिब्बती समाजमा शिक्षा, दर्शन, कला तथा संस्कृतिको विकासमा ठूलो योगदान दिएको छ । यस सम्प्रदायका भिक्षुहरू तर्कशास्त्र, दर्शन तथा धार्मिक अध्ययनका लागि प्रसिद्ध थिए । गुम्बाहरूमा नियमित रूपमा दार्शनिक बहस, ध्यान तथा धार्मिक अनुष्ठानहरू सञ्चालन गरिन्थे ।

गेलुग पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु, ध्यान तथा तान्त्रिक साधनाको प्रयोग गरिन्छ । यस सम्प्रदायले अवलोकितेश्वर, तारा देवी तथा विभिन्न बुद्ध र बोधिसत्त्वहरूको पूजा गर्दछ । साथै गुरुयोग तथा करुणा साधनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।

गेलुग सम्प्रदायको प्रभाव तिब्बतबाट नेपाल, भूटान, मङ्गोलिया, चीन तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको थियो । विशेषगरी मङ्गोलियामा यस सम्प्रदायको ठूलो प्रभाव परेको पाइन्छ । नेपालका केही हिमाली क्षेत्र तथा तिब्बती बौद्ध समुदायहरूमा पनि गेलुग परम्पराका गुम्बाहरू रहेका छन् ।

यसरी गेलुग सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक अनुशासित, विद्वत्तापूर्ण तथा सुधारवादी परम्परा हो । जे सोङ्खापाद्वारा स्थापित यस सम्प्रदायले तिब्बती धार्मिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक इतिहासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ । अनुशासन, करुणा, प्रज्ञा तथा आध्यात्मिक साधनालाई केन्द्रमा राख्दै गेलुग परम्परा आज पनि विश्वभरका बौद्ध अनुयायीहरूका बीच सम्मानपूर्वक अध्ययन तथा अनुसरण गरिन्छ ।

गेलुग परम्परा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक प्रमुख शाखा भएकाले यसको पूजा विधि, अनुशासन, तान्त्रिक साधना तथा दार्शनिक शिक्षालाई अनुसरण गर्ने विभिन्न मठीय परम्परा तथा धार्मिक शाखाहरू विकसित भएका छन् । यद्यपि गेलुग सम्प्रदाय अन्य केही तिब्बती परम्पराझैँ धेरै उपसम्प्रदायमा विभाजित छैन, तर यसभित्र विभिन्न गुम्बा परम्परा, मठीय संस्थान तथा धार्मिक वंशहरू रहेका छन् । यी सबै शाखाहरूले जे सोङ्खापाका शिक्षा, विनय, अध्ययन तथा तान्त्रिक साधनालाई आधार मान्छन् ।

गेलुग परम्पराको मुख्य आधार गान्देन, सेरा तथा देपुङ नामक तीन महान् गुम्बा परम्परालाई मानिन्छ । यी गुम्बाहरू केवल धार्मिक केन्द्र मात्र नभई तिब्बती बौद्ध दर्शन, तर्कशास्त्र तथा शिक्षा अध्ययनका विशाल विश्वविद्यालयजस्तै संस्थानका रूपमा विकसित भएका थिए । यी गुम्बाहरूबाट प्रशिक्षित भिक्षुहरूले तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रमा गेलुग पूजा विधि फैलाएका थिए ।

गान्देन परम्परा गेलुग सम्प्रदायको मूल तथा प्रमुख शाखा मानिन्छ । यसको स्थापना स्वयं जे सोङ्खापाले गरेका थिए । यस शाखाले अनुशासन, ध्यान, विनय तथा लामरिम शिक्षालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । गान्देन गुम्बा गेलुग सम्प्रदायको आध्यात्मिक केन्द्रका रूपमा सम्मानित छ ।

सेरा परम्परा पनि गेलुग सम्प्रदायको अत्यन्त प्रभावशाली शाखा हो । यस शाखा विशेषगरी तर्कशास्त्र, दार्शनिक बहस तथा धार्मिक अध्ययनका लागि प्रसिद्ध छ । यहाँका भिक्षुहरूले बौद्ध दर्शनको गहन अध्ययन गर्दै सार्वजनिक बहस गर्ने परम्परा विकास गरेका थिए ।

देपुङ परम्परा तिब्बती इतिहासको सबैभन्दा विशाल बौद्ध गुम्बा परम्परामध्ये एक मानिन्छ । यस शाखाले धार्मिक शिक्षा, तान्त्रिक साधना तथा सामूहिक पूजा विधिलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरेको थियो । हजारौँ भिक्षुहरूले यहाँ अध्ययन तथा साधना गर्ने गर्थे ।

ताशी ल्हुनपो परम्परा पनि गेलुग सम्प्रदायसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण शाखा हो । यो पन्चेन लामाको प्रमुख गुम्बा परम्परा मानिन्छ । पन्चेन लामाहरू तिब्बती बौद्ध धर्मका अत्यन्त सम्मानित आध्यात्मिक गुरु हुन् । यस शाखाले ध्यान, तान्त्रिक पूजा तथा विद्वत्तालाई विशेष महत्त्व दिन्छ ।

गेलुग पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, मण्डल अर्पण, दीप, धूप, घण्टी, डमरु तथा तान्त्रिक अनुष्ठानहरूको प्रयोग गरिन्छ । सामूहिक प्रार्थना, ध्यान तथा गुरुयोग साधना यसको मुख्य अङ्ग हुन् । अवलोकितेश्वर, मंजुश्री, तारा देवी तथा विभिन्न बुद्ध र बोधिसत्त्वहरूको पूजा व्यापक रूपमा गरिन्छ । साथै महाकाल जस्ता रक्षक देवताको पूजा पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

गेलुग परम्परामा गुरु–शिष्य सम्बन्धलाई अत्यन्त महत्त्व दिइन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरी तान्त्रिक साधना गर्नुपर्ने मान्यता रहेको छ । यद्यपि यस सम्प्रदायले अनुशासन तथा विनयलाई अत्यधिक प्राथमिकता दिने भएकाले पूजा विधि पनि व्यवस्थित तथा नियमबद्ध मानिन्छ ।

दलाई लामा परम्परा पनि गेलुग सम्प्रदायसँग सम्बन्धित छ । दलाई लामाहरूलाई अवलोकितेश्वरको अवतारका रूपमा श्रद्धापूर्वक मानिन्छ । तिब्बतमा दलाई लामाको नेतृत्वमा गेलुग पूजा विधि व्यापक रूपमा फैलिएको थियो ।

गेलुग परम्पराको प्रभाव तिब्बतबाट नेपाल, भूटान, मङ्गोलिया, चीन तथा भारतका हिमाली क्षेत्रमा फैलिएको थियो । विशेषगरी मङ्गोलियामा गेलुग पूजा विधिको ठूलो प्रभाव परेको पाइन्छ । नेपालका केही हिमाली बौद्ध समुदाय तथा तिब्बती शरणार्थी गुम्बाहरूमा पनि यस परम्पराको अभ्यास गरिन्छ ।

यसरी गेलुग पूजा विधि मान्ने विभिन्न गुम्बा परम्परा तथा धार्मिक शाखाहरू भए तापनि ती सबैको मूल आधार जे सोङ्खापाका शिक्षा, अनुशासन, करुणा, प्रज्ञा तथा बुद्धत्व प्राप्तिको मार्ग नै हो । यी सम्प्रदायहरूले तिब्बती तथा हिमाली क्षेत्रको धार्मिक, शैक्षिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।

शिङ्गोन बौद्ध परम्परा जापानमा विकसित भएको एक गूढ तथा तान्त्रिक बौद्ध परम्परा हो, जसलाई बज्रयान बौद्ध धर्मको जापानी स्वरूपका रूपमा पनि हेरिन्छ । “शिङ्गोन” शब्दको अर्थ “सत्य वचन” वा “पवित्र मन्त्र” भन्ने हुन्छ । यस परम्पराले मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, ध्यान तथा गूढ तान्त्रिक साधनालाई अत्यन्त महत्त्व दिन्छ । जापानी बौद्ध धर्मका प्रमुख सम्प्रदायहरूमध्ये शिङ्गोन परम्परा अत्यन्त प्राचीन तथा प्रभावशाली मानिन्छ ।

शिङ्गोन बौद्ध परम्पराको स्थापना नवौँ शताब्दीमा महान् जापानी बौद्ध गुरु कुकाइले गरेका थिए । कुकाइलाई पछि “कोबो दाइशी” नामले पनि सम्मानपूर्वक स्मरण गरियो । उनी अत्यन्त विद्वान्, कवि, दार्शनिक तथा तान्त्रिक साधक थिए । युवावस्थादेखि नै उनी आध्यात्मिक ज्ञान तथा गहन बौद्ध शिक्षाप्रति आकर्षित थिए । त्यस समय जापानमा बौद्ध धर्म फैलिसकेको भए तापनि गूढ तान्त्रिक शिक्षाहरू व्यापक रूपमा विकसित भएका थिएनन् ।

कुकाइ चीन गएर त्यहाँको तान्त्रिक बौद्ध धर्मको अध्ययन गरेका थिए । चीनमा उनले गूढ बौद्ध परम्पराका महान् गुरुहरूबाट मन्त्र, ध्यान, मण्डल तथा तान्त्रिक साधनासम्बन्धी शिक्षा प्राप्त गरे । त्यसपछि उनी जापान फर्केर ती शिक्षालाई व्यवस्थित रूपमा प्रचार गर्न थाले । यसरी जापानमा शिङ्गोन परम्पराको विकास भयो ।

शिङ्गोन परम्पराको मुख्य विशेषता गूढ साधना हो । यस परम्पराअनुसार बुद्धत्व केवल मृत्यु पछिको अवस्था होइन, मानिसले यही जीवनमै साधना तथा ध्यानमार्फत प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था हो । यसलाई “यही शरीरमै बुद्धत्व प्राप्ति” भन्ने शिक्षासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ ।

यस परम्परामा मन्त्र, मुद्रा तथा मण्डललाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ । मन्त्रलाई बुद्धको पवित्र वाणी, मुद्रालाई शरीरको प्रतीक तथा मण्डललाई ब्रह्माण्डीय ज्ञानको प्रतीकका रूपमा हेरिन्छ । साधकले यी तीन तत्वको प्रयोग गरी ध्यान तथा आध्यात्मिक साधना गर्दछ ।

शिङ्गोन परम्परामा वैरोचन बुद्धलाई सर्वोच्च बुद्धका रूपमा मानिन्छ । वैरोचन बुद्धलाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डीय सत्य तथा ज्ञानको प्रतीक मानिन्छ । यस परम्पराका धार्मिक अनुष्ठानहरूमा वैरोचन बुद्ध तथा अन्य तान्त्रिक देवताहरूको पूजा गरिन्छ ।

मण्डल शिङ्गोन परम्पराको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो । विशेषगरी “वज्रधातु मण्डल” तथा “गर्भधातु मण्डल” प्रसिद्ध छन् । यी मण्डलहरूले बुद्धत्व, ज्ञान तथा ब्रह्माण्डीय शक्तिको प्रतीकात्मक चित्रण गर्दछन् । साधकहरूले ध्यानका क्रममा यी मण्डललाई प्रयोग गरी आध्यात्मिक अनुभूति प्राप्त गर्ने प्रयास गर्छन् ।

शिङ्गोन पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, ध्यान, अग्नि पूजा, धूप, घण्टी, धार्मिक संगीत तथा तान्त्रिक अनुष्ठानहरूको प्रयोग गरिन्छ । “गोमा” नामक अग्नि पूजा यस परम्पराको अत्यन्त प्रसिद्ध धार्मिक अनुष्ठान हो । यस अनुष्ठानमा पवित्र अग्निमा विशेष सामग्री अर्पण गर्दै शुद्धि तथा आध्यात्मिक कल्याणको कामना गरिन्छ ।

कुकाइले जापानको कोया पर्वतमा विशाल धार्मिक केन्द्र स्थापना गरेका थिए, जुन पछि शिङ्गोन परम्पराको मुख्य केन्द्र बन्यो । कोया पर्वत आज पनि जापानी बौद्ध धर्मको एक महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल मानिन्छ । त्यहाँ रहेका गुम्बा, मन्दिर तथा ध्यान केन्द्रहरू शिङ्गोन परम्पराको ऐतिहासिक गौरवका प्रतीक हुन् ।

शिङ्गोन परम्पराले जापानी कला, साहित्य, वास्तुकला तथा संस्कृतिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ । मण्डल चित्रकला, धार्मिक मूर्तिकला, सुलेखन तथा संगीतमा यस परम्पराको स्पष्ट प्रभाव देखिन्छ । जापानी धार्मिक संस्कार तथा पर्वहरूमा पनि शिङ्गोन परम्पराको योगदान उल्लेखनीय रहेको छ ।

यद्यपि शिङ्गोन परम्परा मुख्य रूपमा जापानमा केन्द्रित छ, यसको आध्यात्मिक प्रभाव विश्वका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको छ । आज पनि जापान तथा विश्वका विभिन्न स्थानहरूमा शिङ्गोन परम्पराका अनुयायीहरूले ध्यान, मन्त्र तथा तान्त्रिक साधनालाई अभ्यास गरिरहेका छन् ।

यसरी शिङ्गोन बौद्ध परम्परा जापानी बज्रयान बौद्ध धर्मको एक गूढ, तान्त्रिक तथा ध्यानप्रधान शाखा हो । गुरु कुकाइद्वारा स्थापित यस परम्पराले मन्त्र, मुद्रा, मण्डल तथा आध्यात्मिक साधनामार्फत बुद्धत्व प्राप्तिको मार्ग प्रस्तुत गर्दै जापानी धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।

नेवार बज्रयान परम्परा नेपाल विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकामा विकसित भएको एक प्राचीन, समृद्ध तथा विशिष्ट बौद्ध परम्परा हो । यो परम्परा महायान तथा बज्रयान बौद्ध धर्मको स्थानीय नेवारी संस्कृति, कला, वास्तुकला तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा समन्वय भएर विकसित भएको मानिन्छ । नेपाल मण्डलको सभ्यता, धार्मिक सहिष्णुता तथा सांस्कृतिक समृद्धिसँग नेवार बज्रयान परम्पराको अत्यन्त घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको छ ।

प्राचीनकालदेखि नै काठमाडौँ उपत्यका बौद्ध धर्मको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिचित थियो । सम्राट अशोकको समयमा नै यहाँ बौद्ध धर्मको प्रभाव फैलिएको मानिन्छ । पछि भारतमा विकसित महायान तथा बज्रयान बौद्ध शिक्षाहरू नेपाल आइपुगेपछि ती शिक्षाहरू स्थानीय नेवार समाजसँग मिश्रित हुँदै विशेष स्वरूपमा विकसित भए । यही प्रक्रियाबाट नेवार बज्रयान परम्पराको उदय भएको हो ।

भारतका नालन्दा, विक्रमशिला तथा अन्य बौद्ध शिक्षाकेन्द्रहरूसँग नेपालका बौद्ध विद्वान्हरूको घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको थियो । अनेकौँ संस्कृत बौद्ध ग्रन्थहरू नेपालमा सुरक्षित राखिएका थिए । भारतमा बौद्ध विश्वविद्यालयहरूको विनाश भएपछि धेरै विद्वान् तथा ग्रन्थहरू नेपालतर्फ आएका थिए । त्यसैले नेपालले प्राचीन बज्रयान बौद्ध परम्पराको संरक्षणमा ठूलो भूमिका खेलेको मानिन्छ ।

नेवार बज्रयान परम्पराको मुख्य विशेषता भनेको बौद्ध तन्त्र, पूजा, संस्कार तथा गृहस्थ जीवनको समन्वय हो । तिब्बती बौद्ध परम्परामा जस्तै केवल भिक्षु जीवनलाई प्राथमिकता नदिई यहाँ गृहस्थ पूजारी परम्पराको विकास भएको पाइन्छ । “वज्राचार्य” तथा “शाक्य” समुदायका पूजारीहरूले धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालन गर्ने परम्परा विकसित भयो । यी पूजारीहरूले विवाह, पूजा, दीक्षा तथा विभिन्न धार्मिक संस्कारहरू सम्पन्न गराउँछन् ।

नेवार बज्रयान परम्परामा गुरु, मन्त्र, मुद्रा, मण्डल तथा तान्त्रिक साधनालाई अत्यन्त महत्त्व दिइन्छ । साधकले विशेष दीक्षा प्राप्त गरी ध्यान तथा पूजा विधि अभ्यास गर्ने परम्परा रहेको छ । अवलोकितेश्वर, तारा देवी, मञ्जुश्री, वज्रयोगिनी तथा विभिन्न बुद्ध र बोधिसत्त्वहरूको पूजा व्यापक रूपमा गरिन्छ ।

यस परम्परामा स्तूप, चैत्य तथा विहारहरूको अत्यन्त ठूलो धार्मिक महत्त्व रहेको छ । काठमाडौँ उपत्यकाका स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, चाबहिल, पाटन तथा भक्तपुर क्षेत्रका अनेकौँ विहार तथा चैत्यहरू नेवार बज्रयान परम्पराका ऐतिहासिक केन्द्र मानिन्छन् । यी धार्मिक स्थलहरू केवल पूजा गर्ने स्थान मात्र नभई शिक्षा, कला तथा सामाजिक जीवनका केन्द्र पनि थिए ।

नेवार बज्रयान परम्परामा अनेकौँ जात्रा तथा पर्वहरू मनाइन्छन् । विशेषगरी सम्यक महादान, पञ्चदान, गुन्ला धर्म, मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा तथा दीपङ्कर बुद्ध यात्राहरू अत्यन्त प्रसिद्ध छन् । यी पर्वहरूले बौद्ध धर्म, नेवारी संस्कृति तथा सामुदायिक जीवनलाई एकसाथ जोड्ने काम गरेका छन् ।

यस परम्पराको कला तथा वास्तुकलामा पनि अद्वितीय योगदान रहेको छ । नेवार कलाकारहरूले निर्माण गरेका स्तूप, चैत्य, देवमूर्ति, धातुकला, काष्ठकला तथा थाङ्का चित्रहरू विश्वप्रसिद्ध मानिन्छन् । विशेषगरी पाटन तथा भक्तपुरका प्राचीन विहारहरूले नेवार बौद्ध सभ्यताको समृद्ध इतिहासलाई झल्काउँछन् ।

नेवार बज्रयान परम्परामा संस्कृत भाषाको विशेष महत्त्व रहेको छ । अनेकौँ बौद्ध ग्रन्थहरू संस्कृतमा सुरक्षित राखिएका थिए । साथै नेपाल भाषामा पनि धार्मिक साहित्य, स्तोत्र तथा बौद्ध कथाहरू रचना गरिएका छन् । यसले नेपालमा बौद्ध साहित्यको विकासमा ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ ।

मध्यकालीन नेपालमा हिन्दू तथा बौद्ध परम्पराको गहिरो सांस्कृतिक समन्वय भएको पाइन्छ । नेवार बज्रयान परम्परामा पनि कतिपय हिन्दू देवी–देवता तथा सांस्कृतिक तत्वहरू समावेश भएका छन् । यसले नेपाल मण्डलको धार्मिक सहिष्णुता तथा सांस्कृतिक समन्वयलाई झल्काउँछ ।

आज पनि काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार बौद्ध समुदायहरूमा नेवार बज्रयान परम्परा जीवित रहेको छ । विहार, पूजा, जात्रा, धार्मिक संगीत तथा संस्कारहरू अहिले पनि परम्परागत रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन् । यद्यपि आधुनिकता तथा सामाजिक परिवर्तनका कारण केही परम्परागत अभ्यासहरू कमजोर हुँदै गएको चिन्ता पनि व्यक्त गरिन्छ ।

यसरी नेवार बज्रयान परम्परा नेपालमा विकसित भएको एक विशिष्ट बौद्ध सभ्यता हो, जसले बौद्ध दर्शन, तन्त्र, कला, संस्कृति, वास्तुकला तथा सामाजिक जीवनलाई समेट्दै नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा अमूल्य योगदान दिएको छ ।

नेपाल तथा हिमाली क्षेत्रका विभिन्न बौद्ध समुदायहरूले बज्रयान बौद्ध धर्मका फरक–फरक परम्परा तथा सम्प्रदायहरू अनुसरण गर्ने गरेका छन् । यद्यपि ती सबै समुदायहरूमा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको गहिरो प्रभाव पाइन्छ ।

तामाङ समुदायले मुख्य रूपमा निङ्मा तथा काग्यू परम्परालाई अनुसरण गर्ने गर्छन् । तामाङ समाजमा लामा परम्पराको विशेष महत्त्व रहेको छ । धार्मिक पूजा, मृत्यु संस्कार, मन्त्रपाठ, पूजा विधि तथा गुम्बा संस्कृतिमा निङ्मा परम्पराको प्रभाव बढी देखिन्छ, तर केही क्षेत्रमा काग्यू परम्पराको पनि प्रभाव पाइन्छ । तामाङ बौद्ध धर्ममा गुरु पद्मसम्भवप्रतिको श्रद्धा अत्यन्त गहिरो हुन्छ ।

शेर्पा समुदायले मुख्य रूपमा निङ्मा परम्परा मान्ने गर्छन् । हिमाली क्षेत्रमा रहेका धेरै शेर्पा गुम्बाहरू निङ्मा परम्परासँग सम्बन्धित छन् । गुरु पद्मसम्भवलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने परम्परा शेर्पा समाजमा अत्यन्त प्रबल छ । साथै जोगचेन साधना, मन्त्रपाठ तथा तान्त्रिक पूजा विधि पनि प्रचलित छन् । केही शेर्पा गुम्बाहरूमा काग्यू परम्पराको प्रभाव पनि देखिन्छ ।

योल्मो समुदायले पनि मुख्य रूपमा निङ्मा बौद्ध परम्परालाई अनुसरण गर्छन् । योल्मो क्षेत्रका गुम्बा, पूजा विधि तथा धार्मिक संस्कारहरू निङ्मा परम्परासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन् । गुरु पद्मसम्भव तथा तारा देवीको पूजा योल्मो समाजमा विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

गुरुङ समुदायभित्र धार्मिक विविधता पाइन्छ । धेरै गुरुङ समुदायले बौद्ध धर्मसँगै बोन तथा स्थानीय प्रकृतिपूजक परम्परालाई पनि समेटेका छन् । बौद्ध गुरुङहरूले मुख्य रूपमा काग्यू तथा निङ्मा परम्पराको प्रभाव मान्ने गर्छन् । विशेषगरी लामा परम्परा, मन्त्रपाठ तथा मृत्यु संस्कारमा तिब्बती बज्रयान प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ ।

लेप्चा समुदायमा पनि तिब्बती बौद्ध धर्मको प्रभाव पाइन्छ । सिक्किम तथा दार्जिलिङ क्षेत्रका धेरै लेप्चाहरूले निङ्मा परम्परालाई अनुसरण गर्छन् । सिक्किममा निङ्मा सम्प्रदायको ऐतिहासिक प्रभाव अत्यन्त बलियो भएकाले लेप्चा समाजमा गुरु पद्मसम्भवप्रतिको श्रद्धा विशेष रूपमा पाइन्छ । साथै लेप्चा समुदायले आफ्ना प्राचीन प्रकृतिपूजक विश्वासहरूलाई पनि बौद्ध परम्परासँग समन्वय गरेका छन् ।

यसरी तामाङ, शेर्पा, योल्मो, गुरुङ तथा लेप्चा समुदायहरूमा मुख्य रूपमा निङ्मा तथा काग्यू बज्रयान परम्पराको प्रभाव पाइन्छ । यद्यपि प्रत्येक समुदायले आफ्नो स्थानीय संस्कृति, भाषा, परम्परा तथा प्रकृतिसम्बन्धी विश्वासलाई बौद्ध धर्मसँग मिश्रित गर्दै विशिष्ट धार्मिक स्वरूप विकास गरेका छन् ।

भूटानमा मुख्य रूपमा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको द्रुक्पा काग्यू परम्परा मान्ने गरिन्छ । द्रुक्पा काग्यू काग्यू सम्प्रदायको एक प्रमुख शाखा हो, जसले भूटानको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ । भूटानलाई संसारकै एक प्रमुख बज्रयान बौद्ध राष्ट्रका रूपमा पनि चिनिन्छ ।

भूटानमा बज्रयान बौद्ध धर्म विशेषगरी आठौँ शताब्दीमा गुरु पद्मसम्भवद्वारा फैलिएको मानिन्छ । भूटानी जनताले गुरु पद्मसम्भवलाई “गुरु रिन्पोछे” अर्थात् अमूल्य गुरुका रूपमा अत्यन्त श्रद्धापूर्वक पूजा गर्छन् । धार्मिक विश्वासअनुसार उनले भूटानका विभिन्न स्थानमा ध्यान तथा साधना गरी बौद्ध धर्मको स्थापना गरेका थिए । भूटानका धेरै गुम्बा तथा पवित्र स्थलहरू गुरु पद्मसम्भवसँग सम्बन्धित मानिन्छन् ।

पछि सत्रौँ शताब्दीमा शाब्द्रुङ ङवाङ नामग्यालले द्रुक्पा काग्यू परम्परालाई भूटानको मुख्य धार्मिक परम्पराका रूपमा व्यवस्थित गरेका थिए । उनले भूटानलाई एकीकृत गर्दै धार्मिक तथा राजनीतिक संरचना निर्माण गरेका थिए । त्यसपछि द्रुक्पा काग्यू परम्परा भूटानको राष्ट्रिय बौद्ध परम्परा बन्न पुग्यो ।

द्रुक्पा काग्यू परम्पराले ध्यान, योग, महामुद्रा साधना तथा गुरु–शिष्य परम्परालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । भूटानी गुम्बाहरूमा मन्त्रपाठ, मण्डल पूजा, धार्मिक नृत्य, तान्त्रिक अनुष्ठान तथा ध्यान साधना व्यापक रूपमा गरिन्छ ।

भूटानमा निङ्मा परम्पराको पनि गहिरो प्रभाव रहेको छ । धेरै भूटानी समुदायहरूले द्रुक्पा काग्यूसँगै निङ्मा परम्पराका पूजा विधि तथा गुरु पद्मसम्भवसम्बन्धी शिक्षालाई पनि सम्मान गर्छन् । त्यसैले भूटानको धार्मिक जीवनमा काग्यू तथा निङ्मा परम्पराको मिश्रित प्रभाव देखिन्छ ।

भूटानी समाजमा गुम्बा, भिक्षु तथा धार्मिक गुरुहरूको स्थान अत्यन्त उच्च हुन्छ । धार्मिक पर्व, त्सेचु नृत्य, मन्त्रपाठ तथा गुम्बा संस्कृतिले भूटानको राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गरेको छ ।

यसरी भूटानमा मुख्य रूपमा द्रुक्पा काग्यू बज्रयान बौद्ध परम्परा मानिन्छ, तर निङ्मा परम्पराको पनि गहिरो प्रभाव रहेको पाइन्छ । यी परम्पराहरूले भूटानको धर्म, संस्कृति, कला तथा राष्ट्रिय जीवनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेका छन् ।

लद्दाखका धेरै बौद्धहरूले मुख्य रूपमा गेलुग परम्परा अनुसरण गर्छन् । गेलुग सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको अनुशासन, विद्या तथा दलाई लामा परम्परासँग सम्बन्धित शाखा हो । लद्दाखका धेरै प्रसिद्ध गुम्बाहरू, जस्तै थिक्से, स्पितुक तथा लिकिर गुम्बा, गेलुग परम्परासँग सम्बन्धित छन् । यी गुम्बाहरूमा अध्ययन, ध्यान, मन्त्रपाठ तथा तान्त्रिक पूजा विधि सञ्चालन गरिन्छ ।

लद्दाखमा द्रुक्पा काग्यू परम्पराको पनि अत्यन्त ठूलो प्रभाव रहेको छ । विशेषगरी हेमिस गुम्बा द्रुक्पा काग्यू परम्पराको प्रमुख केन्द्र मानिन्छ । द्रुक्पा परम्पराले ध्यान, योग तथा महामुद्रा साधनालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । लद्दाखका अनेक धार्मिक पर्व तथा मुखौटा नृत्यहरू यस परम्परासँग सम्बन्धित छन् ।

यसका साथै निङ्मा परम्पराको प्रभाव पनि केही क्षेत्रमा पाइन्छ । गुरु पद्मसम्भवप्रतिको श्रद्धा लद्दाखी बौद्ध समाजमा अत्यन्त गहिरो छ । निङ्मा परम्पराका मन्त्र, तान्त्रिक पूजा तथा जोगचेन साधनाको अभ्यास पनि कतिपय गुम्बाहरूमा गरिन्छ ।

लद्दाखका बौद्ध समुदायहरूमा गुम्बा जीवन, लामा परम्परा, मन्त्रपाठ, प्रार्थना चक्र, स्तूप तथा धार्मिक पर्वहरूको अत्यन्त महत्त्व रहेको छ । बुद्ध पूर्णिमा, लोसर पर्व तथा विभिन्न गुम्बा उत्सवहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनका प्रमुख अङ्ग हुन् ।

यसरी लद्दाखका बौद्धहरूले मुख्य रूपमा गेलुग तथा द्रुक्पा काग्यू परम्परा मान्ने गर्छन्, जबकि केही क्षेत्रमा निङ्मा परम्पराको पनि प्रभाव पाइन्छ । यी परम्पराहरूले लद्दाखको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेका छन् ।

यस सङ्गै Tibet का बौद्धहरूले मुख्य रूपमा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्म मान्ने गर्छन् । तिब्बती बौद्ध धर्म विश्वकै सबैभन्दा विकसित तथा गूढ बज्रयान परम्परामध्ये एक मानिन्छ । तिब्बतमा बौद्ध धर्म आठौँ शताब्दीमा गुरु पद्मसम्भव, शान्तरक्षित तथा अन्य भारतीय आचार्यहरूको प्रयासबाट व्यवस्थित रूपमा फैलिएको थियो । त्यसपछि तिब्बती समाज, संस्कृति, राजनीति तथा दैनिक जीवनमा बौद्ध धर्म गहिरो रूपमा समावेश भयो ।

तिब्बतका बौद्धहरू मुख्य रूपमा चार प्रमुख परम्परामा विभाजित छन्, जसमा निङ्मा, काग्यू, साक्य तथा गेलुग परम्परा पर्दछन् । यी सबै परम्पराहरू बज्रयान बौद्ध धर्ममा आधारित भए तापनि साधना, पूजा विधि, दर्शन तथा संगठनात्मक शैलीमा केही भिन्नता पाइन्छ ।

निङ्मा परम्परा तिब्बतको सबैभन्दा पुरानो बौद्ध शाखा मानिन्छ । यो गुरु पद्मसम्भवसँग सम्बन्धित छ । निङ्मा परम्पराले जोगचेन साधना, तान्त्रिक पूजा तथा गुरुयोगलाई विशेष महत्त्व दिन्छ । तिब्बती समाजमा गुरु पद्मसम्भवलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ ।

काग्यू परम्परा ध्यान, योग तथा महामुद्रा साधनाका लागि प्रसिद्ध छ । यस परम्पराले गुरु–शिष्य परम्परालाई अत्यन्त महत्त्व दिन्छ । कर्मापा तथा द्रुक्पा परम्पराहरू काग्यू शाखासँग सम्बन्धित छन् । तिब्बतका अनेक गुम्बाहरू काग्यू परम्पराका केन्द्रका रूपमा रहेका छन् ।

साक्य परम्परा विद्या, तर्कशास्त्र तथा तान्त्रिक साधनाका लागि प्रसिद्ध छ । मध्यकालीन तिब्बतको राजनीतिक इतिहासमा पनि साक्य सम्प्रदायको ठूलो प्रभाव रहेको थियो । यस परम्पराले “लाम्द्रे” शिक्षालाई विशेष महत्त्व दिन्छ ।

गेलुग परम्परा तिब्बतको अत्यन्त प्रभावशाली शाखा मानिन्छ । यसको स्थापना जे सोङ्खापाले गरेका थिए । अनुशासन, अध्ययन तथा दार्शनिक बहस यस परम्पराका मुख्य विशेषता हुन् । दलाई लामा परम्परा यही शाखासँग सम्बन्धित छ । लामो समयसम्म तिब्बतको धार्मिक तथा राजनीतिक नेतृत्व गेलुग सम्प्रदायको हातमा रहेको थियो ।

तिब्बती बौद्ध धर्ममा गुम्बा, लामा तथा गुरुहरूको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थान हुन्छ । ध्यान, मन्त्रपाठ, मण्डल पूजा, प्रार्थना चक्र, स्तूप तथा तान्त्रिक अनुष्ठानहरू धार्मिक जीवनका मुख्य अङ्ग हुन् । अवलोकितेश्वर, तारा देवी, मञ्जुश्री तथा गुरु पद्मसम्भवप्रति विशेष श्रद्धा राखिन्छ ।

तिब्बती बौद्ध समाजमा लोसर पर्व, मोनलाम प्रार्थना तथा विभिन्न धार्मिक नृत्य उत्सवहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् । धार्मिक संगीत, थाङ्का चित्रकला, गुम्बा वास्तुकला तथा मुखौटा नृत्य तिब्बती बौद्ध संस्कृतिका प्रमुख विशेषता हुन् ।

यसरी तिब्बतका बौद्धहरूले मुख्य रूपमा निङ्मा, काग्यू, साक्य तथा गेलुग परम्परामा आधारित तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्म मान्ने गर्छन् । यी परम्पराहरूले तिब्बतको धर्म, संस्कृति, कला, साहित्य तथा सामाजिक जीवनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेका छन् ।

यस सङ्गै अरुणाचल प्रदेश मा बसोबास गर्ने बौद्ध समुदायहरूले मुख्य रूपमा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मका विभिन्न परम्पराहरू मान्ने गर्छन् । अरुणाचल प्रदेशको भौगोलिक अवस्थिति तिब्बत तथा भूटानसँग नजिक भएकाले त्यहाँको बौद्ध धर्ममा तिब्बती सांस्कृतिक तथा धार्मिक प्रभाव अत्यन्त गहिरो रहेको छ ।

अरुणाचल प्रदेशका मोनपा, शेर्दुक्पेन, मेम्बा तथा खाम्ती जस्ता समुदायहरूमा बौद्ध धर्म व्यापक रूपमा प्रचलित छ । यी समुदायहरूले फरक–फरक बौद्ध परम्परा अनुसरण गर्ने गरेका छन् ।

मोनपा समुदायले मुख्य रूपमा गेलुग परम्परा मान्ने गर्छन् । गेलुग सम्प्रदाय दलाई लामा परम्परासँग सम्बन्धित तिब्बती बज्रयान बौद्ध शाखा हो । अरुणाचल प्रदेशको प्रसिद्ध तवाङ गुम्बा गेलुग परम्पराको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ । तवाङ गुम्बा भारतकै सबैभन्दा ठूलो तथा एशियाका प्रमुख बौद्ध गुम्बामध्ये एक हो । यहाँ मन्त्रपाठ, ध्यान, तान्त्रिक पूजा तथा धार्मिक अध्ययन गरिन्छ ।

शेर्दुक्पेन समुदायमा निङ्मा तथा काग्यू परम्पराको प्रभाव पाइन्छ । गुरु पद्मसम्भवप्रतिको श्रद्धा यी समुदायहरूमा अत्यन्त गहिरो हुन्छ । तान्त्रिक पूजा, मन्त्रपाठ तथा स्थानीय सांस्कृतिक परम्परासँग मिश्रित बौद्ध अभ्यास यहाँ प्रचलित छन् ।

मेम्बा समुदायले पनि मुख्य रूपमा निङ्मा परम्परा अनुसरण गर्ने गर्छन् । निङ्मा तिब्बती बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो शाखा हो, जसले गुरु पद्मसम्भवका शिक्षालाई विशेष महत्त्व दिन्छ ।

अरुणाचल प्रदेशका खाम्ती समुदाय भने थेरवाद बौद्ध धर्म मान्ने गर्छन् । उनीहरूको बौद्ध परम्परा तिब्बती बज्रयानभन्दा फरक छ र दक्षिण–पूर्वी एशियाली बौद्ध परम्परासँग बढी सम्बन्धित मानिन्छ । खाम्ती समुदायमा बुद्धका मूल उपदेश, पालि परम्परा तथा विहार जीवनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।

अरुणाचल प्रदेशका बौद्ध समुदायहरूमा गुम्बा, लामा, मन्त्रपाठ, प्रार्थना झण्डा, स्तूप तथा धार्मिक पर्वहरूको अत्यन्त महत्त्व रहेको छ । लोसर पर्व, तवाङ उत्सव तथा विभिन्न मुखौटा नृत्यहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनका प्रमुख अङ्ग हुन् ।

यसरी अरुणाचल प्रदेशका बौद्धहरूले मुख्य रूपमा गेलुग, निङ्मा तथा काग्यू बज्रयान परम्परा मान्ने गर्छन्, जबकि खाम्ती समुदायले थेरवाद बौद्ध धर्म अनुसरण गर्छन् । यी परम्पराहरूले अरुणाचल प्रदेशको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेका छन् ।

यस सङ्गै Himachal Pradesh मा बसोबास गर्ने बौद्ध समुदायहरूले मुख्य रूपमा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मका विभिन्न परम्पराहरू मान्ने गर्छन् । हिमाचल प्रदेशको लाहौल–स्पीति, किन्नौर तथा धर्मशाला क्षेत्रहरूमा तिब्बती बौद्ध धर्मको गहिरो प्रभाव पाइन्छ । तिब्बतसँगको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धका कारण यहाँका बौद्ध समुदायहरूमा तिब्बती परम्परा बलियो रूपमा विकसित भएको हो ।

हिमाचल प्रदेशका बौद्धहरूले मुख्य रूपमा गेलुग, काग्यू तथा निङ्मा परम्परा अनुसरण गर्ने गर्छन् । केही क्षेत्रमा साक्य परम्पराको प्रभाव पनि पाइन्छ ।

गेलुग परम्परा विशेषगरी धर्मशाला तथा तिब्बती शरणार्थी समुदायहरूमा अत्यन्त प्रभावशाली छ । धर्मशालास्थित म्याक्लोडगञ्ज दलाई लामाको निवासस्थान भएकाले गेलुग परम्पराको मुख्य केन्द्र मानिन्छ । यहाँ रहेका नामग्याल गुम्बा तथा अन्य मठहरूमा मन्त्रपाठ, ध्यान, तान्त्रिक पूजा तथा बौद्ध दर्शनको अध्ययन गरिन्छ ।

काग्यू परम्पराको प्रभाव पनि हिमाचल प्रदेशमा व्यापक रूपमा पाइन्छ । विशेषगरी पाल्पुङ शेराब लिङ जस्ता गुम्बाहरू काग्यू परम्परासँग सम्बन्धित छन् । काग्यू परम्पराले ध्यान, महामुद्रा साधना तथा गुरु–शिष्य परम्परालाई विशेष महत्त्व दिन्छ ।

निङ्मा परम्परा पनि हिमाचल प्रदेशका कतिपय हिमाली क्षेत्रमा प्रचलित छ । गुरु पद्मसम्भवप्रतिको श्रद्धा तथा जोगचेन साधना यस परम्पराका मुख्य विशेषता हुन् । निङ्मा गुम्बाहरूमा तान्त्रिक पूजा, मन्त्रपाठ तथा धार्मिक अनुष्ठानहरू सञ्चालन गरिन्छ ।

किन्नौर तथा लाहौल–स्पीति क्षेत्रका बौद्ध समुदायहरूमा तिब्बती बौद्ध धर्म र स्थानीय हिमाली संस्कृतिको मिश्रित प्रभाव पाइन्छ । यहाँका गुम्बाहरू धार्मिक मात्र नभई सामाजिक तथा सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छन् । की गुम्बा, ताबो गुम्बा तथा धनकर गुम्बा जस्ता प्राचीन गुम्बाहरू हिमाचल प्रदेशका प्रसिद्ध बौद्ध केन्द्र हुन् ।

ताबो गुम्बालाई “हिमालयको अजान्ता” पनि भनिन्छ । यसको स्थापना दशौँ शताब्दीमा भएको मानिन्छ । यस गुम्बामा प्राचीन भित्तेचित्र, मूर्तिकला तथा बौद्ध ग्रन्थहरू सुरक्षित रहेका छन् ।

हिमाचल प्रदेशका बौद्ध समुदायहरूमा लोसर पर्व, छाम नृत्य, मन्त्रपाठ, प्रार्थना चक्र तथा स्तूप पूजा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । धार्मिक जीवनमा लामा तथा गुम्बाहरूको विशेष स्थान हुन्छ ।

यसरी हिमाचल प्रदेशमा बसोबास गर्ने बौद्ध समुदायहरूले मुख्य रूपमा गेलुग, काग्यू तथा निङ्मा बज्रयान परम्परा मान्ने गर्छन् । यी परम्पराहरूले हिमाचल प्रदेशको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।