भाष्कर मैनाली शर्मा दार्जिलिङ

खस समुदायमा प्रचलित “गोठ धूप” परम्परा कुनै एक निश्चित समय वा मितिबाट सुरु भएको होइन, बरु यो परम्परा प्राचीन कालदेखि क्रमशः विकसित हुँदै आएको सांस्कृतिक अभ्यास हो, जसको जरो खसहरूको पुरानो पशुपालक जीवनशैलीमा गहिरो रूपमा गाडिएको पाइन्छ। प्रारम्भिक समयदेखि नै खस समुदायका मानिसहरू गाई, भैंसी, भेडा–बाख्रा जस्ता पशुपालनमा निर्भर थिए, र ती पशुहरू राखिने गोठ उनीहरूको जीवनको अत्यन्त महत्वपूर्ण अङ्ग मानिन्थ्यो। गोठ केवल पशु राख्ने स्थान मात्र नभई आर्थिक समृद्धि, परिवारको जीविकोपार्जन र सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडिएको केन्द्र थियो। त्यसैले गोठलाई सफा, शुद्ध र सुरक्षित राख्नु अत्यन्त आवश्यक ठानिन्थ्यो। यही आवश्यकताबाट प्रेरित भएर गोठमा धूप बाल्ने, अर्थात् विभिन्न जडीबुटी, सल्लाको राल, खरानी वा अन्य प्राकृतिक वस्तुहरू जलाएर धुवाँ लगाउने चलन सुरु भएको मानिन्छ।

यस परम्पराको सुरुवात मूलतः व्यावहारिक उद्देश्यबाट भएको देखिन्छ। प्राचीन मानिसहरूले अनुभवका आधारमा बुझेका थिए कि धुवाँले कीरा–फट्याङ्ग्रा हटाउँछ, दुर्गन्ध कम गर्छ र पशुहरूलाई रोगबाट जोगाउन मद्दत पुर्‍याउँछ। यसरी, गोठ धूप एक प्रकारको प्राकृतिक कीटनाशक र स्वास्थ्य संरक्षणको उपायको रूपमा विकास भएको थियो। तर समय बित्दै जाँदा यसमा धार्मिक र आध्यात्मिक विश्वासहरू पनि मिसिँदै गए। खस समुदायमा प्रकृतिपूजा, कुलदेवता र विशेषगरी मष्टो देवताको आस्था बलियो भएकाले, गोठ धूप गर्दा ती देवताहरूको स्मरण गर्ने, उनीहरूको आशीर्वाद माग्ने र गोठ तथा पशुधनलाई अशुभ शक्तिबाट जोगाउने विश्वास पनि विकसित भयो। यसरी, एक साधारण व्यवहारिक अभ्यास बिस्तारै धार्मिक अनुष्ठानको रूप लिन पुग्यो।

मध्यकालीन समयमा हिन्दू धर्मको प्रभाव खस समुदायमा बढ्दै जाँदा, गोठ धूप परम्परामा थप विधि–विधान, मन्त्र उच्चारण र देवी–देवताहरूको औपचारिक पूजाको तत्व पनि समावेश हुन थाले। धूप बाल्दा विशेष मन्त्र बोल्ने, देवताको नाम स्मरण गर्ने र गोठ वरिपरि घुमाएर धुवाँ लगाउने जस्ता अभ्यासहरू प्रचलित भए। यसले परम्परालाई अझ संगठित र सांस्कृतिक रूपमा स्थापित बनायो। यद्यपि यसको मूल भावना भने उही रह्यो—पशुधनको रक्षा, गोठको शुद्धीकरण र समृद्धिको कामना।

आजको आधुनिक समयमा पनि “गोठ धूप” परम्परा खस समुदायका धेरै ठाउँहरूमा जीवित छ, यद्यपि यसको अभ्यासमा केही परिवर्तन आएको छ। कतिपय स्थानमा यो परम्परा केवल सांस्कृतिक चिन्हका रूपमा मात्र गरिन्छ भने कतै अझै पनि गहिरो आस्था र विश्वासका साथ निरन्तरता दिइँदै आएको छ। यसरी हेर्दा, गोठ धूप परम्परा खस समुदायको जीवन, विश्वास र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई जोड्ने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक धरोहर हो, जसले विगतदेखि वर्तमानसम्म निरन्तरता पाइरहेको छ।

खस समुदायमा प्रचलित “गोठ धूप” गर्ने विधि एकैचोटि सुरु भएर समाप्त हुने साधारण प्रक्रिया मात्र होइन, बरु तयारी, आह्वान, शुद्धीकरण र समापन गरी क्रमबद्ध रूपमा सम्पन्न हुने एक समग्र धार्मिक–सांस्कृतिक अभ्यास हो। यसको सुरुवात प्रायः बिहान सबेरै वा साँझको समयमा गरिन्छ, जब वातावरण शान्त हुन्छ र पूजा–आराधनाका लागि उपयुक्त मानिन्छ। सबैभन्दा पहिले गोठलाई भौतिक रूपमा सफा गरिन्छ—पुरानो फोहोर, गोबर, सुकेको घाँस वा अनावश्यक वस्तुहरू हटाइन्छन् र गोठ वरिपरि पानी छर्केर शुद्ध बनाइन्छ। कतिपय स्थानमा गाईको गोबर र माटो मिसाएर गोठको भुइँ लिपपोत गर्ने चलन पनि छ, जसलाई पवित्रता र कीटाणुनाशक दुवै दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसरी गोठलाई बाह्य रूपमा सफा र शुद्ध बनाएपछि मात्र धूपको मुख्य प्रक्रिया सुरु गरिन्छ।

त्यसपछि धूपका लागि आवश्यक सामग्रीहरू तयार पारिन्छन्। परम्परागत रूपमा सल्लाको राल (धूप), विभिन्न जडीबुटीहरू, सुख्खा पात, धूप बत्ती, कहिलेकाहीँ घ्यू वा तेल, र आगो बाल्नका लागि दाउरा वा कोइला प्रयोग गरिन्छ। यी सामग्रीहरूलाई एउटा धूपदानी, फलामको भाँडो वा माटोको भाँडामा राखिन्छ र बिस्तारै आगो सल्काइन्छ। जब धूपबाट बाक्लो, सुगन्धित धुवाँ निस्कन थाल्छ, त्यसलाई पवित्र मानिन्छ। त्यसपछि घरको मुख्य व्यक्ति, वा कतिपय अवस्थामा धामी–झाँक्री वा घरको ज्येष्ठ सदस्यले धूप उठाएर गोठभित्र प्रवेश गर्छन्। प्रवेश गर्नु अघि हात जोडेर कुलदेवता, मष्टो देवता तथा अन्य संरक्षक शक्तिहरूको स्मरण गरिन्छ र गोठ, पशुधन तथा परिवारको रक्षा र समृद्धिका लागि प्रार्थना गरिन्छ।

धूप दिने मुख्य चरणमा, धूपदानीलाई हातमा लिएर गोठको प्रत्येक कुनामा क्रमशः घुमाइन्छ। गोठको ढोका, भित्ताहरू, कुनाकाप्चा, पशु बाँध्ने ठाउँ, दाना राख्ने स्थान आदिमा विशेष ध्यान दिइन्छ, ताकि कुनै पनि स्थान धूपबाट छुट्न नजाओस्। धुवाँलाई पशुहरूतिर पनि हल्का रूपमा लगाइन्छ, तर उनीहरूलाई असहज नहुने गरी सावधानी अपनाइन्छ। यस क्रममा कतिपयले मन्त्र जप्ने, देवताको नाम उच्चारण गर्ने वा “ओम्” जस्ता पवित्र ध्वनि निकाल्ने गर्छन्। केही स्थानमा “हे कुलदेवता, हाम्रो गोठ र पशुधनको रक्षा गर” जस्ता सरल प्रार्थना पनि गरिन्छ। यस प्रक्रियाले गोठमा रहेका नकारात्मक शक्ति, रोग–व्याधि र अशुद्धता हट्ने तथा सकारात्मक ऊर्जा प्रवेश गर्ने विश्वास गरिन्छ।

धूप दिइसकेपछि, बाँकी रहेको धूपलाई गोठको कुनै सुरक्षित स्थानमा केही समयसम्म बल्न दिइन्छ, ताकि धुवाँले सम्पूर्ण गोठलाई राम्रोसँग ढाक्न सकोस्। त्यसपछि अन्तिम चरणमा फेरि एकपटक हात जोडेर देवता तथा प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरिन्छ। कतिपय स्थानमा पशुहरूको टाउकोमा हल्का स्पर्श गरेर आशीर्वाद दिने चलन पनि छ, जसले उनीहरूको स्वास्थ्य र वृद्धि हुने विश्वास गरिन्छ। अन्ततः धूप पूर्ण रूपमा निभेपछि भाँडालाई सफा गरेर सुरक्षित स्थानमा राखिन्छ र गोठ धूपको प्रक्रिया सम्पन्न हुन्छ।

यसरी “गोठ धूप” केवल धुवाँ लगाउने क्रिया मात्र नभई, सफाइ, श्रद्धा, प्रार्थना र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई एकसाथ जोड्ने एउटा समग्र विधि हो, जसले खस समुदायको जीवनशैली, आस्था र पशुपालनप्रतिको संवेदनशीलतालाई स्पष्ट रूपमा झल्काउँछ।

खस समुदायमा “गोठ धूप” कुनै एक मात्र निश्चित पर्वमा सीमित गरिएको परम्परा होइन, तर विभिन्न अवसर, समय र विशेष पर्वहरूसँग जोडिएर गरिने अभ्यास हो। यो परम्परा दैनिक वा नियमित रूपमा पनि गरिन्छ भने विशेष चाडपर्वका बेला अझ बढी महत्वका साथ सम्पन्न गरिन्छ।

विशेषगरी दशैं (दुर्गा पूजा) को समयमा गोठ धूप गर्ने चलन अत्यन्त प्रचलित छ। यस बेला घर मात्र होइन, गोठलाई पनि देवीको आशीर्वाद प्राप्त होस् भन्ने विश्वासले धूप दिइन्छ। पशुधनलाई लक्ष्मीको रूप मानेर उनीहरूको स्वास्थ्य, वृद्धि र सुरक्षाको कामना गरिन्छ। दशैंको टीका लगाउने दिनहरूमा वा जमरा राख्ने समय वरिपरि गोठ धूप गर्नु शुभ मानिन्छ।

त्यसैगरी तिहार (दीपावली) को समयमा पनि गोठ धूप गरिन्छ, विशेषगरी “गाई तिहार” र “गोरु तिहार” का दिनहरूमा। यी दिनहरूमा गाई र गोरुलाई पूजा गरिन्छ र गोठलाई धूप दिएर शुद्ध बनाइन्छ। यसले धन–सम्पत्ति, समृद्धि र शुभ लाभ ल्याउने विश्वास गरिन्छ, किनभने गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानिन्छ।

माघे संक्रान्ति जस्ता ऋतु परिवर्तनसँग सम्बन्धित पर्वहरूमा पनि कतिपय ठाउँमा गोठ धूप गर्ने चलन पाइन्छ। यस समयमा नयाँ ऋतुको सुरुवातसँगै गोठ र पशुधनलाई शुद्ध र सुरक्षित बनाउने उद्देश्यले धूप दिइन्छ।

यसका अतिरिक्त, कुनै अशुभ घटना (जस्तै: पशु बिरामी हुनु, मर्नु, वा गोठमा समस्या आउनु) पछि गोठलाई पुनः शुद्ध बनाउन पनि धूप गरिन्छ। नयाँ गोठ बनाउँदा, नयाँ पशु ल्याउँदा, वा विशेष पूजा–आजा (जस्तै मष्टो पूजा, कुलदेवता पूजा) गर्दा पनि गोठ धूप गर्ने प्रचलन छ।

यसरी हेर्दा, “गोठ धूप” केवल चाडपर्वमा मात्र सीमित नभई, दैनिक जीवन, विशेष अवसर र धार्मिक पर्वहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिएको एक लचिलो र जीवित परम्परा हो, जसले खस समुदायको जीवनशैली र आस्थालाई निरन्तरता दिइरहेको छ।

वर्तमान समयमा खस समुदायमा “गोठ धूप” परम्परा अझै पनि अस्तित्वमा रहेको भए पनि यसको स्वरूप र अभ्यासमा समयसँगै केही परिवर्तन आएको देखिन्छ। पहिले जस्तो व्यापक रूपमा हरेक घरमा नियमित रूपमा गरिने यो परम्परा आजकल विशेषगरी ग्रामीण तथा पहाडी क्षेत्रमा बढी जीवित रहेको पाइन्छ, जहाँ अझै पनि पशुपालन जीवनको महत्वपूर्ण अङ्गको रूपमा रहिरहेको छ। यस्ता ठाउँहरूमा गोठ धूपलाई पुरानै श्रद्धा र विश्वासका साथ पालन गरिन्छ, र यसलाई पशुधनको सुरक्षा, स्वास्थ्य तथा गोठको शुद्धीकरणसँग जोडेर हेरिन्छ।

तर शहरीकरण, आधुनिक जीवनशैली र व्यवसायिक परिवर्तनका कारण धेरै खस परिवारहरू अब पशुपालनबाट टाढिँदै गएका छन्। शहरमा बसोबास गर्नेहरूका लागि गोठ नै नभएको अवस्थाले गर्दा “गोठ धूप” परम्परा व्यवहारमा घट्दै गएको छ। यसले गर्दा यो अभ्यास केही हदसम्म सीमित र प्रतीकात्मक बन्दै गएको देखिन्छ। यद्यपि, चाडपर्व (जस्तै दशैं, तिहार) वा विशेष पूजा–आजा गर्दा कतिपय परिवारहरूले यसलाई परम्पराको रूपमा सम्झेर गरिरहेका छन्, जसले यसको सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्न मद्दत पुर्‍याएको छ।

अर्कोतर्फ, आजको समयमा मानिसहरू वैज्ञानिक सोचतर्फ पनि उन्मुख हुँदै गएका छन्। धूपको प्रयोगलाई कतिपयले परम्परागत कीटनाशक वा वातावरण शुद्ध गर्ने माध्यमका रूपमा पनि बुझ्न थालेका छन्, जसले यस परम्परालाई नयाँ अर्थ दिन थालेको छ। केही स्थानहरूमा जडीबुटीको धूपलाई प्राकृतिक र स्वास्थ्यकर उपायका रूपमा पुनः मूल्याङ्कन गरिँदैछ। यसले परम्परा र आधुनिकताको बीचमा एउटा सन्तुलन सिर्जना गर्ने प्रयास देखिन्छ।

यसका साथै, गोठ धूप परम्परा अहिले सांस्कृतिक पहिचान र मौलिकताको प्रतीकको रूपमा पनि हेरिन थालेको छ। विशेषगरी नयाँ पुस्तामा आफ्नो संस्कृति, रीतिरिवाज र पुर्खाहरूको जीवनशैलीप्रति चासो बढ्दै जाँदा, यस्ता परम्पराहरूलाई संरक्षण गर्ने प्रयासहरू पनि देखिन थालेका छन्। विद्यालय, सांस्कृतिक कार्यक्रम वा अनुसन्धानका माध्यमबाट यस्ता अभ्यासहरूलाई दस्तावेजीकरण गर्ने काम भइरहेको छ।

यसरी वर्तमान समयमा “गोठ धूप” परम्परा पूर्ण रूपमा हराइसकेको छैन, तर यसको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको छ—कहीं जीवित अभ्यासका रूपमा, कहीं सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा, र कहीं नयाँ अर्थसहित पुनः व्याख्या हुँदै गएको परम्पराका रूपमा