कवि, नियात्राकार, पत्रकार तथा साहित्यकार छविरमण सिलवाल नेपाली साहित्यमा बहुमुखी प्रतिभाका धनी व्यक्तित्व हुन्। उनका लेखनका विभिन्न आयाम—कविता, नियात्रा, बालसाहित्य, समीक्षा र हास्यव्यङ्ग्यले उनलाई नेपाली साहित्यमा विशिष्ट स्थान दिन्छ।

साहित्यिक दृष्टिले छविरमणको पहिचान कवि वा नियात्राकार मात्रमा सीमित छैन। उनका लेखनमा जीवनको यथार्थ, समाजको संवेदनशीलता र वैश्विक दृष्टिकोण स्पष्ट देखिन्छ। उनको कवितासङ्ग्रह “डोरम्याट” ले नेपाली साहित्यिक वृत्तमा हलचल मच्चाएको थियो। त्यसअघि, “ग्रिनविचको साँझ” नियात्रासङ्ग्रहमार्फत बेलायत भ्रमणको अनुभव प्रस्तुत गर्दै उनले नियात्रा विधामा आफ्नो दक्षता देखाइसकेका थिए।

“अमेरिकाको घाम” नियात्रासङ्ग्रहमा उनले अमेरिकाका विभिन्न सहरहरूको रोचक, संवेदनशील र सूक्ष्म विवरण प्रस्तुत गरेका छन्। करिब एक सय पचास पृष्ठको यस कृतिमा जम्मा १३ नियात्रा छन्, जसमा अमेरिका, युरोप (स्लोभेनिया) र एशियाका केही क्षेत्रहरू (चीन र तिब्बत) समेटिएका छन्। यस कृतिले पाठकलाई अमेरिका मात्र होइन, अन्य मुलुकमा यात्रा गरेको अनुभवसमेत दिन्छ। नियात्राकारले यात्राको भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधतालाई मात्र देखाएका छैनन् आफ्नो व्यक्तिगत अनुभूति, भावनात्मक अनुभव र दार्शनिक चिन्तनलाई पनि नियात्रामा समेटेका छन्।

कृतिको पहिलो नियात्रा “अमेरिकाको घाम” बाट सुरु हुन्छ। लस भेगासदेखि लस एन्जलससम्मको यात्रामा लेखकले अमेरिकाको भौतिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधता प्रस्तुत गरेका छन्। उनले अमेरिका किन नेपालीहरूको लागि सपनाको देश बनेको हो भन्ने तथ्यलाई पनि रोचक ढङ्गले व्याख्या गरेका छन्। अमेरिकाका सुन्दर शहर, सुसज्जित सडक, भव्य भवन, आधुनिक प्रविधि र जीवनशैलीको अवलोकनले पाठकलाई त्यहीँ भ्रमण गरिरहेको अनुभव गराउँछ।

लेखकले आफ्नो देशसँगको तुलना गर्दै संवेदनशील दृष्टिकोण पनि प्रस्तुत गरेका छन्। अमेरिकाको भौतिक र सामाजिक विकास देख्दा नेपालका सडक, पूर्वाधार र शासन व्यवस्थाको अवस्था सम्झँदा उनी निराश र चिन्तित देखिन्छन्। उनले लेखेका छन्, “राज्य सञ्चालकहरू कयौँ पटक यहाँ आएर भत्ता मात्र पचाउने काम गरेका छन्। त्यसैले उनीहरूलाई हाम्रो लेखले के नै हुन सक्छ र ? तापनि आफूले देखेका र भोगेका कुराहरूलाई लेख्ने जमर्को मात्र गरेको छु।” (पृष्ठ ४०, अमेरिकाको घाम)
लेखकको यो दृष्टिकोण व्यक्तिगत प्रतिक्रिया मात्र होइन, समग्र नेपाली समाज र शासनप्रणालीको आलोचना पनि हो। विदेश भ्रमणका क्रममा देखिएको समृद्धि र व्यवस्था नेपालको यथार्थसँग तुलना गर्दा पाठक पनि मन विचलित हुन बाध्य हुन्छ।

सिलवालले अमेरिका भ्रमणको क्रममा विभिन्न प्राकृतिक र सांस्कृतिक स्थलहरूको वर्णन अत्यन्त रमाइलो ढङ्गले गरेका छन्। उदाहरणका लागि, उनले हुबर ड्याम, रुबी फल्स र युनिभर्सल स्टुडियो भ्रमणको अनुभव उल्लेख गरेका छन्। रुबी फल्समा भूमिगत गुफा र धार्मिक आकृतिहरू देख्दा उनले रोमाञ्च र विस्मय व्यक्त गरेका छन्। यस्ता विवरणले पाठकलाई तस्बिरजस्तो स्पष्ट अनुभूति दिन्छ।

युरोपको भ्रमण विशेष गरी स्लोभेनियामा आधारित नियात्राहरूमा लेखकले स्थानीय जीवन, संस्कृति, कला र रहनसहनको सूक्ष्म विवरण दिएका छन्। स्लोभेनियामा बिताएको दस दिनको अनुभवमा लेखकले त्यहाँको मौसम, समुद्र, पर्वतीय दृश्य, स्थानीय साथीहरूसँगको अन्तरक्रिया र सांस्कृतिक उत्सवहरूको अनुभव चित्रण गरेका छन्। उनले उल्लेख गरेका छन्:

“पहिलो पटक मैले समुद्र नजिकबाट देखेँ। नीलो समुद्रको नुनिलो स्वाद चाख्दै रमाइलो मानेर बिरमानजी अब हामी कोपरमा गएर समुद्रमा नुहाउने भन्दै मलाई लोभ्याउन थाले।”

सिलवालको नियात्रामा मानवीय संवेदना, सम्बन्ध र प्रेमको मिठास पनि समाहित छ। उनका पाठकले यात्रासँगै मानिसहरूको व्यवहार, आत्मीयता, आतिथ्य र माया महसुस गर्छन्। युरोपेलीहरूले देखाएको आतिथ्यले लेखकलाई अत्यन्तै प्रभावित बनाएको छ।

चीन र तिब्बत भ्रमणका नियात्रामा लेखकले त्यहाँको सांस्कृतिक विविधता, स्थानीय जीवनशैली र नेपालीहरूको व्यवहार उल्लेखनीय ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्। उदाहरणका लागि, कुन्मिङको प्राचीन सहरमा खानाको खोजी गर्दा उत्पन्न रमाइला र चुनौतीपूर्ण प्रसङ्ग पाठकलाई हास्य र कौतूहलको मिश्रण दिन्छ। लेखकले लेखेका छन्:

“होटलमा चिनियाँ अक्षरमा लेखिएका ठूलठूला मेनु हामीले बुझ्ने कुरै भएन। यसो हेरेर फर्कन्थ्यौँ, घुम्दै जाँदा हामी एउटा होटलभित्र पस्यौँ। भित्तामा टाँगिएको मेनु सन्तोष हेर्दै थिए। मैले तन्दुरी जस्तै झिरमा टाँसिएको देखेँ र यसो गएर हेरेको त सिङ्गो कुकुर नै पो रहेछ।”

यस प्रकार, नियात्रासङ्ग्रहमा भाषा, संस्कृति, रहनसहन, खानपान, सामाजिक व्यवहार र व्यक्तित्वको विविधता दृश्यात्मक र भावात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

सिलवालको लेखन शैली सरल, संवेदनशील र पाठकमैत्री छ। नियात्रा लेखनमा उनले निबन्धात्मक, कथात्मक र डायरीमूलक शैली प्रयोग गरेका छन्। यसले पाठकलाई जानकारी दिन मात्र होइन; अनुभव र अनुभूतिमा डुबाउँछ। नियात्रा पढ्दा पाठक आफैं त्यहाँ पुगेको अनुभव गर्छन्। यात्रा र भ्रमणको विवरण मात्र होइन, लेखकले आफ्नो मनोविज्ञान, भावनात्मक प्रतिक्रिया र दार्शनिक सोचलाई पनि उजागर गरेका छन्।

लेखकले आफ्नो छोरा लोकेशसँगको पुनर्मिलनको प्रसङ्ग पनि नियात्रामा समेटेका छन्। यसले पाठकलाई पारिवारिक स्नेह, अन्तरात्माको संवेदनशीलता र सम्बन्धको महत्व बुझाउँछ। नियात्रासङ्ग्रहमा विभिन्न सामाजिक र व्यक्तिगत भावनाहरू मिश्रित छन्—मनको पिर, आनन्द, हर्ष, प्रेम, उत्सुकता र रोचक घटनाहरू।

सिलवालले नियात्रासङ्ग्रहमार्फत विदेश भ्रमणलाई भौगोलिक यात्रामा सीमित नराखी, दार्शनिक र सामाजिक चिन्तनसँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्। अमेरिकाको घाम, युरोपको न्यानोपन र चीन तथा तिब्बतका चुनौतीपूर्ण परिस्थितिले लेखकलाई संवेदनशील बनाउँछ र पाठकमा पनि गहन प्रभाव पार्छ।

कृतिमा लेखकले नेपालको यथार्थ, नेताहरूको प्रवृत्ति र जनताको भूमिका प्रस्ट पारेका छन्। विदेश भ्रमणको अनुभवसँग तुलना गर्दै, उनले लेखेका छन्:
“नेपालको सडकको हालत सम्झेर आफैँले आफैँलाई धिक्कारेँ। यस्तै-यस्तै नालायक नेताहरूलाई हामीले निरन्तर भोट दिएर सिंहासनमा बसाएका छौँ। गल्ती हामीजस्ता जनताको पनि हो।”

यसले पाठकमा देशप्रति जिम्मेवारी र आत्म-विश्लेषणको भावना जगाउँछ। साहित्य रमाइलोको माध्यम मात्र होइन सामाजिक चेतना जगाउने साधन पनि हुन सक्छ भन्ने कुरा यस कृतिले प्रमाणित गरेको छ।

सिलवालको नियात्रासङ्ग्रहमा काव्यिक भाव, संवेदनशील दृष्टि र जीवनको यथार्थको मिश्रण देखिन्छ। उनका नियात्रा भ्रमण विवरण होइन; जीवन, संस्कृति, मानव व्यवहार र दार्शनिक दृष्टिकोणको अभिव्यक्ति हुन्। पाठकले प्रत्येक नियात्रामा भावनात्मक र बौद्धिक रूपमा सहभागी हुने अनुभव गर्छ।

उनका अन्य कृतिहरू—कवितासङ्ग्रह “मनको शिविरबाट”, “सहृदयी स्वरहरू”, “डोरम्याट”, बालकवितासङ्ग्रह “रोपिँ छुपुछुपु”, “किन डराउनु?”, समीक्षा “सिर्जनाका लहरहरू”ले पनि साहित्यिक विविधता र गहिरो संवेदनशीलता देखाउँछन्। नियात्रासङ्ग्रह “ग्रिनविचको साँझ” र “अमेरिकाको घाम” मार्फत उनले विदेशी भूमिमा अनुभव गरेका विविधता र जीवन दर्शनलाई प्रस्तुत गरेका छन्।

सिलवालले नियात्रा साहित्यको तीन आधार—अनुभव, अवलोकन र चिन्तनलाई स्पष्टतापूर्वक प्रस्तुत गरेका छन्। भ्रमणका क्रममा देखिएका हिमाल, नदी, गाउँका अनुहार, सहरका दृश्य केवल दृश्यात्मक मात्र नभई, मानवीय संवेदनाले भरिएका छन्। नियात्रा पढ्दा पाठक आफैं त्यहाँ पुगेको अनुभव गर्छन्, दृश्यहरू बोल्छन्, महसुस गराउँछन्।

कृतिमा पाठकले अमेरिका, युरोप, चीन, तिब्बतका भौगोलिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधता मात्र होइन, लेखकको व्यक्तिगत संवेदनशीलता, पारिवारिक सम्बन्ध र दार्शनिक सोच पनि महसुस गर्न सक्छन्। नियात्रा केवल यात्रा विवरण होइन; जीवन, मानवता र समाजको गहिरो अध्ययन पनि हो।

सिलवालले आफ्नो लेखनमा सरलता, सुसंरचना, संवेदनशीलता र काव्यात्मक शैली राखेका छन्। नियात्रा पढ्दा पाठकलाई मनोरञ्जन, ज्ञान र जीवन दर्शन तीनै अनुभव हुन्छ। यसले नेपाली साहित्यमा नियात्रा विधाको समृद्धि र नविनता प्रदान गरेको छ।

“अमेरिकाको घाम” नियात्रासङ्ग्रहले पाठकलाई विदेश भ्रमणको अनुभव मात्र दिन्छ भन्ने होइन; जीवन, संस्कृति, समाज र मानव व्यवहारको सूक्ष्म अवलोकन पनि गराउँछ। पाठकलाई यात्रा, अनुभव र दार्शनिक विचारमा सहभागी बनाउने शक्ति यस कृतिमा छ।

सिलवालको नियात्रासङ्ग्रहमा विदेश भ्रमण र देशको वास्तविकता बीचको संवेदनशील तुलना देखिन्छ। पाठकले लेखकसँगै अमेरिका र युरोपको यात्रा गर्छन्, तर नेपालका असफलताहरूको बोध पनि हुन्छ। यसले केवल रमाइलो मात्र नभई, सामाजिक चेतना, जिम्मेवारी र आत्म-विश्लेषणको अनुभव पनि दिन्छ।

लेखकले आफ्नो जीवनका व्यक्तिगत प्रसङ्ग—छोरासँगको पुनर्मिलन, साथीहरूसँगको संवाद, पारिवारिक सम्बन्धलाई नियात्रामा समेटेका छन्। यसले पाठकलाई जीवनका संवेदनशील पक्ष, मानव सम्बन्ध र माया–विश्वासको महत्व बुझाउँछ।

सिलवालको नियात्रा लेखन पाठकमैत्री, जीवनस्पर्शी, संवेदनशील र काव्यात्मक छ। प्रत्येक नियात्राले जीवनको यथार्थ, समाजको अवस्था र मानव अनुभूति समेट्छ। पाठकले नियात्रा पढ्दा विदेश भ्रमणको अनुभव मात्र होइन; जीवन, संस्कार र मानवताको गहिरो अध्ययन पनि गर्छ।

उनका नियात्रा—अमेरिका, स्लोभेनिया, चीन र तिब्बत—ले पाठकलाई भौगोलिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधताको अनुभव गराउँछ। साथै, लेखकको संवेदनशीलता, पारिवारिक प्रेम र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण पाठकमा गहिरो प्रभाव पार्छ।

सिलवालको लेखन नेपाली नियात्रा साहित्यमा नयाँ स्तर स्थापित गरेको छ। पाठकले नियात्रा पढ्दा विदेश भ्रमण मात्र होइन, जीवन, समाज, संस्कृति र मानवताको अध्ययन गर्ने अवसर पाउँछन्। यसैले यो कृतिलाई नेपाली नियात्रा साहित्यमा विशेष स्थान दिइएको छ।

तोमनाथ उप्रेती