विश्व स्वास्थ्य प्रणाली आज एउटा नयाँ मोडमा उभिएको छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले जटिल शल्यक्रिया, संक्रामक रोग नियन्त्रण र जीवनरक्षक उपचारमा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरिरहेको छ। अर्कोतर्फ, तनाव, मानसिक असन्तुलन, जीवनशैलीजन्य रोग तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याको बढ्दो चुनौतीले विश्व समुदायलाई योग, ध्यान, प्राकृतिक चिकित्सा र समग्र स्वास्थ्य (Holistic Health) को अवधारणातर्फ पनि आकर्षित गरेको छ। यही परिवेशमा नेपालजस्तो योग, ध्यान, आयुर्वेद र प्रकृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध रहेको मुलुकले आफ्नो मौलिक ज्ञानलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने अवसर प्राप्त गरेको छ।

नेपालमा प्राकृतिक चिकित्सा, चिकित्सकीय मसाज र योगलाई संस्थागत रूपमा स्थापित गर्ने अभियानका अग्रणी व्यक्तित्वमध्ये प्रा. डा. सूर्यबहादुर कार्कीको नाम उल्लेखनीय रूपमा लिइन्छ। पाँच दशकभन्दा लामो समयदेखि उहाँले योग, प्राकृतिक चिकित्सा र चिकित्सकीय मसाजलाई केवल वैकल्पिक उपचारका रूपमा होइन, स्वास्थ्य शिक्षा, सीप विकास, रोजगार सिर्जना र स्वास्थ्य पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास गर्नुभएको छ। पकनाजोलस्थित इन्स्टिच्युट अफ नेचुरल मेडिसिन (INM) तथा नेपाल योग एन्ड नेचुरोपेथी एसोसिएसन (NYNCA) त्यस अभियानका संस्थागत आधार हुन्।

आज स्वास्थ्य पर्यटन विश्व अर्थतन्त्रको तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको क्षेत्र हो। उपचार, पुनःस्थापना, मानसिक शान्ति र स्वस्थ जीवनशैलीको खोजीमा लाखौँ मानिस देश–देशान्तर यात्रा गरिरहेका छन्। नेपालमा हिमाल, हरियाली, जैविक विविधता, आध्यात्मिक वातावरण र योग परम्परा जस्ता प्राकृतिक सम्पदा भएकाले स्वास्थ्य पर्यटनको सम्भावना अत्यन्त प्रबल छ। यस सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्न निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था र अनुभवी व्यक्तित्वको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। यही सन्दर्भमा डा. कार्कीको प्रयासलाई केवल व्यक्तिगत उपलब्धि नभई सम्भावनाको प्रारम्भिक जगका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

उहाँको नेतृत्वमा सञ्चालन भएका योग, चिकित्सकीय मसाज तथा प्राकृतिक चिकित्सासम्बन्धी तालिमले हजारौँ नेपाली युवालाई व्यावसायिक सीप प्रदान गरेको छ। आज नेपालका होटल, रिसोर्ट, स्पा तथा वेलनेस सेन्टरमा कार्यरत धेरै जनशक्ति यस्तै तालिमबाट लाभान्वित भएका छन्। विदेशमा समेत नेपाली प्रशिक्षित जनशक्तिले आफ्नो सीपमार्फत पहिचान बनाइरहेका छन्। यस्तो उपलब्धिले प्राकृतिक चिकित्सा क्षेत्रलाई स्वास्थ्य सेवासँगै आर्थिक अवसर र स्वरोजगारको माध्यमका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ।

यद्यपि, कुनै पनि क्षेत्रको विकास तथ्य, प्रमाण र वैज्ञानिक दृष्टिकोणमा आधारित हुनुपर्छ। योग, ध्यान, स्वस्थ आहार, प्राकृतिक जीवनशैली र चिकित्सकीय मसाजका धेरै सकारात्मक प्रभाव अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानबाट पुष्टि भइसकेका छन्। तनाव व्यवस्थापन, मानसिक स्वास्थ्य सुधार, शारीरिक लचकता वृद्धि तथा पुनःस्थापनात्मक उपचारमा यिनको उपयोगिता स्वीकार गरिएको छ। तर, यी विधिलाई सबै रोगको चमत्कारिक उपचारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु वा वैज्ञानिक परीक्षणबाट प्रमाणित नभएका दाबी गर्नु उचित हुँदैन। स्वास्थ्य क्षेत्रमा जनविश्वास जति महत्वपूर्ण हुन्छ, त्यति नै महत्वपूर्ण हुन्छ वैज्ञानिक उत्तरदायित्व।

यसै कारण, केही कार्यक्रम वा प्रचार सामग्रीमा प्रयोग हुने “सुपरनेचुरल हिलिङ” जस्ता शब्दावलीप्रति आलोचनात्मक दृष्टि आवश्यक हुन्छ। यस्ता शब्दले जनआकर्षण बढाउन सहयोग पुर्‍याए पनि वैज्ञानिक समुदायले स्वीकार गर्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्न सकिए मात्र त्यस्ता दाबी दीर्घकालीन रूपमा विश्वसनीय बन्छन्। प्राकृतिक चिकित्सा र आधुनिक चिकित्सा एक–अर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्; दुवैले आफ्नो–आफ्नो सीमाभित्र रहेर नागरिकको स्वास्थ्य हितमा सहकार्य गर्नुपर्छ भन्ने सोच नै आजको आवश्यकता हो।

पकनाजोलस्थित संस्थाले ग्रामीण क्षेत्रमा सञ्चालन गर्ने योग तथा प्राकृतिक स्वास्थ्य शिविरहरूको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष जनचेतना विस्तार हो। स्वास्थ्य शिक्षा, योग अभ्यास, स्वस्थ जीवनशैली र आत्मअनुशासनबारे ग्रामीण समुदायमा जागरण ल्याउने कार्यलाई सकारात्मक रूपमा लिन सकिन्छ। यस्ता कार्यक्रमले समुदायमा स्वास्थ्यप्रतिको जिम्मेवारीबोध बढाउने काम गरेका छन्। साथै, यिनले संस्थाको सामाजिक विश्वास र स्वास्थ्य पर्यटनको सम्भावनालाई समेत विस्तार गरेका छन्।

नेपाल सरकारले पनि अब वैकल्पिक स्वास्थ्य प्रणालीलाई केवल परम्परागत अभ्यासका रूपमा होइन, अनुसन्धान, शिक्षा, सीप विकास र स्वास्थ्य पर्यटनको सम्भावनासँग जोडेर हेर्नुपर्ने समय आएको छ। गुणस्तरीय पाठ्यक्रम, प्रभावकारी नियमन, अनुसन्धानमा लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको प्रमाणिकरण गर्न सकिए नेपाल दक्षिण एसियाकै महत्वपूर्ण स्वास्थ्य पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्ने आधार कमजोर छैन।

प्रा. डा. सूर्यबहादुर कार्कीको योगदानको मूल्याङ्कन गर्दा न त अतिरञ्जित प्रशंसामा बहकिनु आवश्यक छ, न त पूर्वाग्रहका आधारमा अस्वीकार गर्नु उचित हुन्छ। उहाँका प्रयासले नेपालमा प्राकृतिक चिकित्सा, योग र चिकित्सकीय मसाजलाई व्यावसायिक पहिचान दिलाउने एउटा महत्वपूर्ण आधार निर्माण गरेको यथार्थलाई स्वीकार गर्नुपर्छ। साथै, यस क्षेत्रले भविष्यमा अझ बढी विश्वसनीयता प्राप्त गर्न वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रमाणमा आधारित अभ्यास र संस्थागत सुधारलाई पनि समान महत्व दिनुपर्छ।

नेपालको स्वास्थ्य, पर्यटन र रोजगारका तीनवटै क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न सक्ने योग र प्राकृतिक चिकित्साको यात्राले अब भावनाभन्दा बढी प्रमाण, प्रचारभन्दा बढी गुणस्तर र व्यक्तिभन्दा बढी संस्थागत विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यही बाटोमा अघि बढ्न सके प्रा. डा. सूर्यबहादुर कार्कीले सुरु गरेको अभियानले दीर्घकालीन राष्ट्रिय उपलब्धिको रूप लिन सक्नेछ।