विष्णु खरेल भर्जिनिया, अमेरिका

लामो समयदेखि अमेरिकामै बसोबास गर्दै आए तापनि मैले यहाँको एउटा यस्तो अद्भुत र क्रान्तिकारी शैक्षिक संस्थाका बारेमा कहिल्यै सुनेको थिइनँ, जसको शैक्षिक संस्कृति मेरो आफ्नै जीवन-दृष्टिकोण र परिकल्पनासँग हुबहु मेल खान्छ। त्यो अद्वितीय संस्था हो, ब्ल्याक माउन्टेन कलेज (Black Mountain College)। यो प्रगतिशील ‘लिबरल आर्ट्स’ (उदार कला) विद्यालयको जीवन्त विरासत र यसका साधकहरूको प्रभावको एउटा सङ्क्षिप्त झलक हो, जसमा जोसेफ र एनी अल्बर्स, जन केज, बकमिनिस्टर फुलर, रोबर्ट रौसेन्बर्ग, मर्स कनिङ्घम, विलेम र एलेन डे कुनिङ, चार्ल्स ओल्सन, रोबर्ट क्रिली, एम. सी. रिचर्ड्स, साइ टोम्बली, रुथ असावा, आर्थर पेन, रोबर्ट मदरवेल लगायतका मूर्धन्य व्यक्तित्वहरूको अमूल्य योगदान समावेश छ।

सन् १९३३ देखि १९५७ सम्म अमेरिकाको उत्तरी क्यारोलिनामा सञ्चालन भएको यस कलेजमा न त कुनै परम्परागत ग्रेडिङ प्रणाली (परीक्षा वा अङ्क) थियो, न त कुनै औपचारिक डिग्री नै प्रदान गरिन्थ्यो। यहाँ विद्यार्थीहरू कसैलाई प्रतिस्पर्धामा हराउनका लागि होइन, बरु आफ्नो आत्म-सुधार र अन्तर्निहित रचनात्मकतालाई प्रस्फुटन गर्न सिक्ने गर्थे।

स्थापनाको इतिहास र पृष्ठभूमि

यो कलेज सन् १९३३ मा स्थापना भएको थियो। त्यो समय विश्व इतिहासकै एउटा अत्यन्तै उथलपुथलपूर्ण कालखण्ड थियो। एकातिर अमेरिका ‘महामन्दी’ (The Great Depression) को चपेटामा परिरहेको थियो भने, अर्कोतिर युरोपमा फासीवाद र नाजीवादको उदय भइरहेको थियो। जर्मनीमा हिटलरको तानाशाही शासनले त्यहाँको प्रसिद्ध कला विद्यालय ‘बाउहाउस’ (Bauhaus) बन्द गराइदिएपछि कयौँ बुद्धिजीवी र कलाकारहरू शरणार्थीका रूपमा अमेरिका पलायन हुँदै थिए।

यही चरम सङ्कटपूर्ण घडीमा, परम्परागत अमेरिकी शिक्षा पद्धतिको जडतालाई चुनौती दिँदै एउटा नवीन, स्वतन्त्र र विचार-उन्मुख कलेजका रूपमा ब्ल्याक माउन्टेन कलेजको अभ्युदय भयो।

संस्थापकको कथा र उनको दूरदृष्टि

यस कलेजको स्थापनाको मुख्य श्रेय जन एन्ड्र्यु राइस (John Andrew Rice) लाई जान्छ, जो एक प्रखर विद्वान् र क्रान्तिकारी शिक्षाविद् थिए।
वैचारिक विद्रोह: राइस फ्लोरिडाको रोलिन्स कलेजमा प्राध्यापक थिए। तर, त्यहाँको प्रशासनले शिक्षकहरूलाई संस्थाप्रति अन्धभक्त बनाउन ‘लोयल्टी प्लेज’ (वफादारिताको शपथ) मा हस्ताक्षर गर्न दबाब दिएपछि, उनले आफ्नो वैचारिक स्वतन्त्रता र स्वाभिमानका लागि सो कलेज र जागिर नै परित्याग गरिदिए।
नूतन शिक्षाको परिकल्पना: जागिर छोडेपछि राइसले आफ्ना केही सहमार्गीहरूसँग मिलेर एउटा यस्तो कलेजको परिकल्पना गरे, जहाँ शिक्षा व्यापार वा दासता नभई पूर्ण रूपमा लोकतान्त्रिक र स्वतन्त्र होस्। उनी प्रसिद्ध दार्शनिक जन डिउइ (John Dewey) को “गरेर सिक्ने” (Learning by doing) सिद्धान्तबाट गहिरो रूपमा प्रभावित थिए।

समतामूलक समाजको जग: राइसले कलेजमा कुनै पनि प्रकारको पदानुक्रम (Hierarchy) राखेनन्। कलेजको स्वामित्व स्वयं प्राध्यापकहरूमा निहित थियो र कलेज सञ्चालन गर्ने बोर्डमा विद्यार्थीहरूलाई पनि समान मताधिकार प्राप्त थियो।

यो मेरो दृष्टिकोणसँग किन मेल खान्छ?

यस कलेजको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको ‘कला’ र ‘श्रम’ को अनुपम सङ्गम थियो। यहाँ प्राध्यापक र विद्यार्थीहरू कलेजकै फार्ममा सँगै खेतीपाती गर्थे, सँगै खाना पकाउँथे र साँझ एउटै हलमा बसेर कला, दर्शन र जीवनका गम्भीर विषयमा विमर्श गर्थे।

यो कलेजले अङ्गीकार गरेको शिक्षाको मूल दर्शन आजको आधुनिक, दौडधुप र व्यावसायिक संसारमा अझ बढी सान्दर्भिक देखिन्छ: अरूसँग प्रतिस्पर्धा होइन, आत्म-सुधार: यहाँ विद्यार्थीहरू अर्को सहपाठीलाई हराएर प्रथम हुन पढ्दैनथे; बरु हिजोको आफ्नो स्वरूपभन्दा आज आफूलाई कसरी अझ प्रबुद्ध र उत्तम बनाउने भन्ने कुरामा केन्द्रित हुन्थे।

व्यक्तिवादी सफलताभन्दा बौद्धिक समाजको निर्माण: राइसको उद्देश्य विद्यार्थीलाई केवल कुनै व्यापार वा जागिरका लागि योग्य बनाउनु मात्र थिएन, बरु समाज र लोकतन्त्रलाई सही दिशा दिन सक्ने सचेत, विवेकशील र विचारशील नागरिक (Thinking Individuals) तयार पार्नु थियो।

नवीन अन्वेषणको वातावरण: जब मानिसहरू व्यक्तिगत स्वार्थ र सुरक्षित घेराभन्दा माथि उठेर समष्टिको हितका लागि सोच्न थाल्छन्, तब मात्र बकमिनिस्टर फुलर वा जन केज जस्ता क्रान्तिकारी विचारक र अन्वेषकहरूको जन्म सम्भव हुन्छ।

निष्कर्ष

लामो समय अमेरिकामा बस्दा पनि ओझेलमा परेको यो कलेजको इतिहासले मलाई एउटा महत्त्वपूर्ण बोध गराएको छ। वास्तविक शिक्षाले मानिसलाई सङ्कुचित प्रतिस्पर्धाको दलदलमा धकेल्ने होइन, बरु एउटा सुसंस्कृत, सहकार्यात्मक र बौद्धिक समाजको निर्माण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ। ब्ल्याक माउन्टेन कलेज मात्र २४ वर्ष सञ्चालनमा रह्यो, तर यसले विश्वव्यापी शिक्षा, कला र चिन्तनको क्षेत्रमा छोडेको छाप आज पनि उत्तिकै गहिरो छ।

केवल ३० जना प्राध्यापक र आफ्नो सम्पूर्ण इतिहासमा जम्मा १,२०० विद्यार्थीहरू भएको यस सानो कलेजले २०औँ शताब्दीका कैयौँ महान् कलाकार, विचारक र वैज्ञानिकहरूलाई मार्गनिर्देश गर्‍यो। यस कलेजको शिक्षा-दर्शनले आजको आधुनिक, अत्यधिक प्रतिस्पर्धात्मक र व्यापारिक शिक्षा प्रणालीलाई एउटा बलियो चुनौती र महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ।

आजको उपभोक्तावादी समाजमा हामीले ब्ल्याक माउन्टेन कलेज जस्ता शैक्षिक संस्थाहरू ठ्याक्कै ब्युँताउन नसके पनि, त्यसको ‘मूल मर्म’ लाई आत्मसात् गर्नु नितान्त जरुरी छ। विद्यार्थीहरूलाई एउटा रोबोट जस्तो यन्त्र र प्रतिस्पर्धी बनाउनुको साटो उनीहरूलाई कला, श्रम र स्वतन्त्र सोचसँग जोड्नुपर्छ। शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य डिग्रीको प्रमाणपत्र बाँड्नु मात्र होइन, बरु एउटा यस्तो बौद्धिक, सहिष्णु र समतामूलक समाजको निर्माण गर्नु हो, जहाँ प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो पूर्ण क्षमता पहिचान गर्दै लोककल्याणमा योगदान पुर्‍याउन सकोस्।

साभार: इन्टरनेट