खगेन्द्र अधिकारी
वासिङ्टन, डी.सी.

प्रस्तावना: आजको विश्वमा धर्मलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरिन्छ। कतै यो आस्थाको प्रतीक हो, कतै परम्पराको पहिचान, त कतै सांस्कृतिक गौरव। तर यी सबै परिभाषाहरूले धर्मको सम्पूर्ण गहिराइ समेट्न सक्दैनन्।

धर्मलाई केवल बाह्य अभ्यास, कर्मकाण्ड वा संस्थागत पहिचानका रूपमा बुझ्नु यसको मूल भावनासँग न्याय हुँदैन। धर्म वास्तवमा मानव चेतना, आत्म–अनुशासन र करुणामय जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको आन्तरिक प्रक्रिया हो।

धर्मको वास्तविक अर्थ:

धर्म कुनै विशेष समुदाय, सम्प्रदाय वा परम्परामा सीमित अवधारणा होइन। मन्दिर, मस्जिद, चर्च वा गुम्बामा गरिने श्रद्धाका अभिव्यक्तिहरू धर्मका माध्यम हुन सक्छन्, तर धर्म स्वयं ती संरचनामा सीमित हुँदैन।

धर्मको वास्तविक यात्रा तब सुरु हुन्छ, जब मानिसले बाह्य संसारभन्दा पहिले आफ्नै अन्तर्मनतर्फ दृष्टि लगाउन थाल्छ। जब उसले अरूलाई बदल्ने प्रयासभन्दा पहिले आफूलाई बुझ्ने प्रयास गर्छ। जब उसले आफ्ना क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार र ईर्ष्यालाई चिनेर तिनलाई रूपान्तरण गर्ने अभ्यास सुरु गर्छ।

यस अर्थमा धर्म बाहिर खोजिने वस्तु होइन; यो भित्र अनुभूत गरिने चेतना हो।

आन्तरिक अभ्यास र बाह्य व्यवहार:

आज धेरै मानिसहरू धार्मिक क्रियाकलापमा संलग्न हुन्छन्, तर आन्तरिक रूपमा मानवताको अभ्यासमा कमजोर देखिन्छन्। कोही निरन्तर पूजा–प्रार्थना गर्छन्, तर व्यवहारमा करुणा अभाव देखिन्छ। कोही धर्मग्रन्थको गहिरो अध्ययन गर्छन्, तर जीवनमा प्रेम, सहिष्णुता र क्षमाशीलता लागू गर्न सक्दैनन्।

यदि धर्मले मानिसको आचरण, सोच र व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्दैन भने, त्यो केवल बौद्धिक ज्ञान हो; आध्यात्मिक अनुभूति होइन।

साँचो धर्मको स्वरूप:

साँचो धर्मले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। यसले हृदयलाई प्रेमले भरिदिन्छ र अरूको पीडाप्रति संवेदनशील बनाउँछ। यसले इर्ष्या होइन, सहानुभूति; घृणा होइन, करुणा; र स्वार्थ होइन, निःस्वार्थताको भावना विकास गर्छ।

धर्मको मूल उद्देश्य मानिसभित्र रहेको नकारात्मक प्रवृत्तिलाई रूपान्तरण गरी मानवताको सर्वोच्च स्वरूप विकसित गर्नु हो।

आस्था र मानवता बीचको सन्तुलन:

यदि कुनै व्यक्ति निरन्तर ईश्वरको नाम जप्छ तर मानवप्रति घृणा राख्छ भने, उसले धर्मको बाह्य स्वरूप मात्र आत्मसात् गरेको हुन्छ, यसको आत्मा होइन।

किनकि ईश्वरको वास्तविक मन्दिर कुनै भौतिक संरचना होइन, बरु करुणा र प्रेमले भरिएको मानव हृदय हो।

सबैभन्दा ठूलो पूजा केवल विधि होइन, बरु पीडितको आँसु पुछ्नु हो।
सबैभन्दा ठूलो आराधना केवल दीप प्रज्वलन होइन, बरु अन्धकारमा आशाको प्रकाश फैलाउनु हो।

धर्म र एकताको दर्शन:

धर्मले कहिल्यै विभाजन सिकाउँदैन। यसले मानिसलाई जात, धर्म, भाषा वा सम्प्रदायका आधारमा अलग गर्दैन। यी सबै मार्गहरू हुन्, तर अन्तिम गन्तव्य होइनन्।

जसरी विभिन्न नदीहरू अन्ततः एउटै महासागरमा मिसिन्छन्, त्यसैगरी सबै आध्यात्मिक मार्गहरूको सार एउटै सार्वभौमिक सत्य—प्रेम, करुणा र मानवता—तर्फ उन्मुख हुन्छ।

धर्मको गलत व्याख्या:

धर्मको नाममा द्वन्द्व, घृणा वा हिंसा फैलाउनेहरूले यसको शब्द त ग्रहण गरेका हुन्छन्, तर यसको आत्मा बुझ्न सकेका हुँदैनन्।

जहाँ धर्म हुन्छ, त्यहाँ प्रेम हुन्छ। जहाँ प्रेम हुन्छ, त्यहाँ करुणा हुन्छ। जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ मानवता हुन्छ। र जहाँ मानवता जीवित हुन्छ, त्यहीँ ईश्वरको वास्तविक अनुभूति हुन्छ।

आत्म–मूल्याङ्कनको आवश्यकता:

धार्मिकता केवल बाह्य प्रदर्शन होइन, आत्म–विश्लेषण पनि हो। त्यसैले हामीले आफैसँग केही प्रश्नहरू गर्न आवश्यक छ।

जस्तै:
१• के मेरो उपस्थितिले अरूलाई शान्ति दिन्छ?
२• के मेरा शब्दहरूले कसैलाई चोट पुर्‍याउँछन् वा मलमको काम गर्छन्?
३• के म क्षमाशील बन्न सक्छु?
४• के म निःस्वार्थ प्रेम गर्न सक्छु?
५• के म सत्यका लागि दृढ उभिन सक्छु?
६• के म आफ्ना कमजोरी स्वीकार गरेर सुधार गर्न तयार छु?

यी प्रश्नहरूको इमानदार उत्तर खोज्ने यात्रा नै धर्मको मार्ग हो।

निष्कर्ष:

धर्म कुनै नाम होइन। कुनै झण्डा होइन। कुनै संगठन वा भीड पनि होइन।

धर्म त एक सुगन्ध हो, जुन असल आचरणबाट स्वतः फैलिन्छ। धर्म त एक प्रकाश हो, जसले सर्वप्रथम आफ्नै अन्धकार हटाउँछ। धर्म त एक प्रेम हो, जसले कुनै जात, धर्म, भाषा वा सीमाना देख्दैन। धर्म त एक चेतना हो, जहाँ मानिसले अरूलाई होइन, आफ्नै अहंकारलाई जित्न सिक्छ।

अन्ततः, धार्मिक बन्नुभन्दा पहिले मानवीय बन्न सिकौँ। किनकि जहाँ मानवता समाप्त हुन्छ, त्यहाँ धर्म पनि समाप्त हुन्छ। र जहाँ मानवता जीवित रहन्छ, त्यहाँ धर्मलाई प्रमाणित गर्न कुनै नाम, चिन्ह वा घोषणाको आवश्यकता पर्दैन।

लेखक खगेन्द्र अधिकारी उत्तरी अमेरिकामा स्थापित, स्वतन्त्र सामाजिक सेवाका विभिन्न क्षेत्रहरूमा आबद्ध एक सक्षम र ईमानदार व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। उहाँ उत्तर अमेरिकी नेपालीहरूको प्रमुख बहुराष्ट्रिय सामाजिक छाता संस्था ‘एसोसिएशन अफ नेपालीज इन द अमेरिकाज’ (एएनए) को दोस्रो कार्यकालका लागि निर्वाचित अध्यक्ष हुनुहुन्छ।

— समाप्त —