- 

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको जन्म ७ मई १८६१ मा कोलकाताको जोरासाँको ठाकुरबारीमा भएको थियो। उनी एक प्रतिष्ठित तथा सम्पन्न बङ्गाली ब्राह्मण परिवारमा जन्मिएका थिए। उनका पिता देवेन्द्रनाथ ठाकुर ब्रह्म समाजका प्रमुख दार्शनिक तथा समाज सुधारक थिए भने उनकी आमा शारदा देवी धार्मिक स्वभावकी महिला थिइन्।

ठाकुर परिवार साहित्य, सङ्गीत, कला तथा सामाजिक सुधारका क्षेत्रमा अत्यन्त प्रसिद्ध थियो। रवीन्द्रनाथ ठाकुर बाल्यकालदेखि नै कविता, साहित्य र सङ्गीतप्रति आकर्षित थिए। पछि उनी विश्वप्रसिद्ध कवि, लेखक, दार्शनिक, सङ्गीतकार तथा शिक्षाविद्का रूपमा परिचित बने।

उनीलाई सन् १९१३ मा “गीताञ्जली” कृतिका लागि साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। यस उपलब्धिले उनलाई नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो एशियाली साहित्यकार बनाएको थियो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको बाल्यकाल अत्यन्त रोचक, संवेदनशील तथा सिर्जनात्मक वातावरणमा बितेको थियो। उनी कोलकाताको जोरासाँको ठाकुरबारीमा हुर्किएका थिए, जहाँ साहित्य, सङ्गीत, कला, दर्शन तथा सामाजिक चिन्तनको वातावरण सधैँ जीवित रहन्थ्यो। ठाकुर परिवार त्यस समयको बङ्गाली समाजमा शिक्षित, सांस्कृतिक तथा प्रगतिशील परिवारका रूपमा परिचित थियो। घरमा कवि, सङ्गीतकार, चित्रकार, दार्शनिक तथा समाज सुधारकहरूको निरन्तर आवतजावत हुने भएकाले बालक रवीन्द्रनाथको मनमा सानैदेखि साहित्य र कलाप्रति गहिरो आकर्षण उत्पन्न भएको थियो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुर आफ्नो परिवारका सबैभन्दा कान्छा सन्तानमध्ये एक थिए। बाल्यकालमा उनले आमाको स्नेह कम पाएका थिए, किनकि उनकी आमा शारदा देवी प्रायः बिरामी रहने गर्थिन्। पछि आमाको निधन हुँदा उनी अझ भावुक बने। उनका पिता देवेन्द्रनाथ ठाकुर धार्मिक तथा दार्शनिक स्वभावका व्यक्ति भएकाले घरमा आध्यात्मिक वातावरण पनि थियो। पिता प्रायः यात्रामा रहने भए पनि रवीन्द्रनाथमाथि उनको गहिरो प्रभाव परेको देखिन्छ।

बाल्यकालदेखि नै रवीन्द्रनाथ प्रकृतिप्रेमी थिए। उनलाई खुला आकाश, नदी, बगैँचा, सूर्यास्त, चराचुरुङ्गी तथा ग्रामीण वातावरण अत्यन्त मन पर्थ्यो। उनी प्रायः घरको झ्यालबाट बाहिरको संसार नियालेर कल्पनामा डुब्ने गर्थे। यही प्रकृतिप्रेम पछि उनका कविता, गीत तथा कथाहरूमा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ।

उनको प्रारम्भिक शिक्षा घरमै सुरु भएको थियो। त्यस समय धनी परिवारका बालबालिकालाई निजी शिक्षक राखेर पढाउने चलन थियो। रवीन्द्रनाथलाई पनि संस्कृत, बङ्गाली, अङ्ग्रेजी, इतिहास, भूगोल, गणित, सङ्गीत तथा चित्रकलाको शिक्षा घरमै दिइएको थियो। तर उनी परम्परागत विद्यालय शिक्षाबाट सन्तुष्ट थिएनन्। विद्यालयको कठोर अनुशासन, बन्द कोठा तथा घोकन्ते शिक्षाप्रणाली उनलाई मन पर्दैनथ्यो।

उनले केही समय विभिन्न विद्यालयमा अध्ययन गरे तापनि विद्यालय जीवनप्रति उनको रुचि धेरै कम थियो। उनी प्रायः विद्यालयबाट भाग्न खोज्ने वा प्रकृतिमा रमाउन चाहने गर्थे। उनको विचारमा शिक्षा स्वतन्त्र, आनन्ददायी तथा प्रकृतिसँग जोडिएको हुनुपर्छ भन्ने भावना सानैदेखि विकसित भएको थियो। यही विचारले पछि शान्तिनिकेतनजस्तो वैकल्पिक शिक्षाकेन्द्र स्थापना गर्ने प्रेरणा दिएको मानिन्छ।

बाल्यकालमै उनले कविता लेख्न सुरु गरेका थिए। आठ वर्षको उमेरतिर नै उनले कविता रचना गर्न थालेका थिए भने किशोर अवस्थामै उनका लेख तथा कविताहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित हुन थालेका थिए। परिवारका सदस्यहरूले पनि उनको प्रतिभालाई प्रोत्साहन दिएका थिए। विशेषगरी उनका दाजु तथा भाउजूहरूले साहित्यिक वातावरण सिर्जना गरिदिएका थिए।

सन् १८७८ मा उनी उच्च शिक्षाका लागि इङ्ग्ल्यान्ड गएका थिए। त्यहाँ उनले कानुन विषय अध्ययन गर्ने प्रयास गरे, तर उनको मन साहित्य र सङ्गीतमै बढी केन्द्रित भयो। औपचारिक शिक्षा पूरा नगरी उनी स्वदेश फर्किए। यद्यपि विदेश यात्राले उनको दृष्टिकोणलाई अझ फराकिलो बनायो। उनले पूर्वीय र पाश्चात्य विचारधारालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाए, जसको प्रभाव पछि उनका साहित्य, शिक्षा तथा समाजसम्बन्धी विचारहरूमा देखिन्छ।

यसरी रवीन्द्रनाथ ठाकुरको बाल्यकाल सिर्जनात्मकता, प्रकृतिप्रेम, सांस्कृतिक चेतना तथा स्वतन्त्र चिन्तनले भरिएको थियो। औपचारिक विद्यालय शिक्षाभन्दा आत्मअनुभव, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तथा स्वतन्त्र अध्ययनले नै उनको व्यक्तित्व निर्माणमा सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेलेको देखिन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरले बाल्यकालदेखि नै लेखनतर्फ गहिरो रुचि देखाएका थिए। उनी हुर्किएको ठाकुर परिवारमा साहित्य, सङ्गीत, नाटक तथा कला सम्बन्धी वातावरण अत्यन्त समृद्ध थियो। घरमै कवितापाठ, गीतसङ्गीत, नाटक तथा साहित्यिक छलफल भइरहने भएकाले बालक रवीन्द्रनाथको मनमा सिर्जनात्मक चेतना सानैदेखि विकसित भएको थियो।

उनले अत्यन्त कम उमेरमै कविता लेख्न सुरु गरेका थिए। भनिन्छ, करिब आठ वर्षको उमेरतिर उनले आफ्नो पहिलो कविता लेखेका थिए। बाल्यकालमा उनी प्रकृतिको सौन्दर्य, आकाश, नदी, फूल, चराचुरुङ्गी तथा ग्रामीण जीवनबाट धेरै प्रभावित हुन्थे। यही अनुभूति उनका प्रारम्भिक कविताहरूमा झल्किन थाल्यो।

रवीन्द्रनाथलाई उनका दाजुभाइ तथा परिवारका अन्य सदस्यहरूले पनि लेखनमा प्रोत्साहन दिएका थिए। उनका दाजुहरू साहित्य, दर्शन तथा सङ्गीतमा सक्रिय भएकाले घरमै एउटा साहित्यिक विद्यालयजस्तो वातावरण थियो। विशेषगरी उनका जेठा दाजु ज्योतिरिन्द्रनाथ ठाकुर तथा भाउजू कादम्बरी देवीले उनको प्रतिभालाई प्रोत्साहन दिएका थिए। कादम्बरी देवीसँग उनको भावनात्मक तथा साहित्यिक सम्बन्ध निकै गहिरो थियो। उनले रवीन्द्रनाथका रचनाहरू पढेर सुझाव दिने तथा अझ राम्रो लेख्न प्रेरित गर्ने गर्थिन्।

किशोर अवस्थामै उनका कविता तथा लेखहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित हुन थालेका थिए। उनले सुरुमा “भानुसिंह” भन्ने उपनाम प्रयोग गरेर मैथिली शैलीका कविता लेखेका थिए। धेरै पाठकहरूले ती कविताहरू कुनै पुराना कविद्वारा लेखिएका हुन् भन्ने ठानेका थिए, तर पछि ती कविताका वास्तविक रचनाकार रवीन्द्रनाथ ठाकुर नै भएको खुलासा भयो। यस घटनाले उनको असाधारण साहित्यिक प्रतिभालाई प्रमाणित गरेको थियो।

उनले केवल कविता मात्र होइन, कथा, नाटक, निबन्ध तथा गीत पनि लेख्न थाले। उनका लेखनमा प्रकृतिप्रेम, मानवता, प्रेम, आध्यात्मिकता तथा समाजप्रतिको संवेदनशीलता स्पष्ट देखिन्थ्यो। बाल्यकालदेखि नै स्वतन्त्र चिन्तन गर्ने बानी भएकाले उनका रचनाहरूमा मौलिकता तथा भावनात्मक गहिराइ पाइन्थ्यो।

यसरी रवीन्द्रनाथ ठाकुरले पारिवारिक साहित्यिक वातावरण, प्रकृतिप्रतिको आकर्षण, आत्मचिन्तन तथा परिवारको प्रोत्साहनबाट प्रेरित भएर सानै उमेरदेखि लेखन यात्रा सुरु गरेका थिए। यही प्रारम्भिक अभ्यासले पछि उनलाई विश्वप्रसिद्ध कवि तथा साहित्यकार बनाएको हो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुर भारतीय उपमहाद्वीपका महानतम साहित्यकारमध्ये एक मानिन्छन्। उनले कविता, गीत, कथा, उपन्यास, नाटक, निबन्ध, यात्रा संस्मरण, पत्रसाहित्य तथा शिक्षासम्बन्धी लेखनमार्फत साहित्यलाई नयाँ दिशा दिएका थिए। उनका साहित्यिक रचनाहरू केवल मनोरञ्जनका निम्ति मात्र नभई मानवता, प्रकृति, प्रेम, आध्यात्मिकता, राष्ट्रवाद, शिक्षा, समाज सुधार तथा विश्वबन्धुत्वका गहिरा विचारले भरिएका छन्।

उनको साहित्यिक यात्रा बाल्यकालमै सुरु भएको थियो। सानै उमेरदेखि कविता लेख्न थालेका रवीन्द्रनाथले किशोर अवस्थामै आफ्ना रचनाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित गराउन थाले। सुरुमा उनले “भानुसिंह” उपनाम प्रयोग गरेर मैथिली शैलीका कविता लेखेका थिए। ती कविताहरूले पाठकहरूलाई अत्यन्त प्रभावित बनाएका थिए।

रवीन्द्रनाथ ठाकुर मुख्य रूपमा कविका रूपमा विश्वभर प्रसिद्ध भए। उनका कवितामा प्रकृतिप्रेम, मानवीय भावना, प्रेम, ईश्वरप्रतिको आस्था तथा जीवनदर्शनको अद्भुत समिश्रण पाइन्छ। उनका कविताहरू सरल तर गहिरा भावनाले भरिएका हुन्छन्। उनले हजारौँ कविता लेखेका थिए। उनका प्रसिद्ध काव्यकृतिहरूमध्ये “गीताञ्जली”, “सोनार तरी”, “मानसी”, “गीतिमाल्य”, “बलाका”, “पूर्वी”, “नैवेद्य” आदि विशेष रूपमा चर्चित छन्।

“गीताञ्जली” उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध कृति हो। यस काव्यसङ्ग्रहमा ईश्वर, मानव आत्मा, प्रकृति तथा आध्यात्मिक चेतनाको अत्यन्त मार्मिक अभिव्यक्ति पाइन्छ। यही कृतिका लागि उनलाई सन् १९१३ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। यस उपलब्धिले उनलाई विश्वसाहित्यमा अमर बनायो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुर केवल कवि मात्र होइन, उत्कृष्ट कथाकार पनि थिए। आधुनिक बङ्गाली छोटो कथाको विकासमा उनको ठूलो योगदान रहेको मानिन्छ। उनले ग्रामीण समाज, महिला जीवन, गरिबी, सामाजिक विभेद तथा मानवीय सम्बन्धलाई अत्यन्त संवेदनशील रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनका कथाहरूमा सामान्य मानिसको दुःख, पीडा, प्रेम तथा संघर्षलाई गहिरो मानवीय दृष्टिले प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ।

उनका प्रसिद्ध कथाहरूमध्ये “काबुलीवाला”, “पोष्टमास्टर”, “क्षुधित पाषाण”, “नष्टनीड”, “समाप्ति”, “दुई बहिनी”, “दृष्टिदान” आदि अत्यन्त चर्चित छन्। “काबुलीवाला” कथामा एक अफगानी व्यापारी र सानी बालिकाबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

उपन्यास क्षेत्रमा पनि उनको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। उनका उपन्यासहरूमा समाज, राजनीति, प्रेम, राष्ट्रवाद तथा मानवीय मनोविज्ञानको गहिरो चित्रण पाइन्छ। उनका प्रसिद्ध उपन्यासहरूमा “गोरा”, “घरे बाहिरे”, “चोखेर बाली”, “योगायोग”, “चार अध्याय”, “नौकाडुबी” आदि पर्दछन्।

“गोरा” उपन्यासमा भारतीय समाज, जातीयता, धर्म तथा राष्ट्रिय पहिचानबारे गहिरो चिन्तन गरिएको छ। “घरे बाहिरे” मा राष्ट्रवाद, स्वदेशी आन्दोलन तथा महिला स्वतन्त्रताको प्रश्न उठाइएको छ। “चोखेर बाली” मा महिला मनोविज्ञान, प्रेम तथा सामाजिक बन्धनलाई चित्रण गरिएको छ।

नाटक क्षेत्रमा पनि रवीन्द्रनाथ ठाकुर अत्यन्त सफल थिए। उनले काव्यनाटक, प्रतीकात्मक नाटक तथा सामाजिक नाटक लेखेका थिए। उनका नाटकहरूमा सङ्गीत, दर्शन तथा काव्यात्मक सौन्दर्यको अद्भुत समन्वय पाइन्छ। उनका प्रसिद्ध नाटकहरूमा “डाकघर”, “रक्तकरबी”, “राजा”, “अचलायतन”, “विसर्जन”, “चित्राङ्गदा”, “मालिनी” आदि पर्दछन्।

“डाकघर” नाटक विशेष रूपमा विश्वप्रसिद्ध भएको थियो। यस नाटकमा स्वतन्त्रताको चाहना, जीवनको रहस्य तथा आध्यात्मिक मुक्ति जस्ता विषय प्रस्तुत गरिएको छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुर महान गीतकार तथा सङ्गीतकार पनि थिए। उनले दुई हजारभन्दा बढी गीत रचना गरेका थिए, जसलाई “रवीन्द्र सङ्गीत” भनेर चिनिन्छ। उनका गीतहरू प्रेम, प्रकृति, भक्ति, देशप्रेम तथा जीवनदर्शनले भरिएका छन्। भारतको राष्ट्रिय गान “जन गण मन” तथा बङ्गलादेशको राष्ट्रिय गान “आमार सोनार बाङ्ला” पनि उनैले लेखेका हुन्।

उनका निबन्धहरूमा शिक्षा, समाज, राजनीति, धर्म, विज्ञान, संस्कृति तथा मानव सभ्यताबारे गहिरो चिन्तन पाइन्छ। उनी कट्टर राष्ट्रवादका विरोधी थिए र मानवतावादलाई सर्वोच्च मान्थे। उनले शिक्षा स्वतन्त्र, सिर्जनात्मक तथा प्रकृतिसँग जोडिएको हुनुपर्छ भन्ने विचार राख्थे। यही सोचका आधारमा उनले शान्तिनिकेतन स्थापना गरेका थिए।

यात्रा साहित्य तथा पत्रसाहित्यमा पनि उनको योगदान उल्लेखनीय छ। उनले विभिन्न देशको यात्रा गरेका थिए र त्यहाँका समाज, संस्कृति तथा मानव जीवनबारे आफ्ना अनुभव लेखेका थिए। उनका पत्रहरूमा व्यक्तिगत भावना, साहित्यिक चिन्तन तथा सामाजिक दृष्टिकोण स्पष्ट रूपमा झल्किन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्य केवल बङ्गाली भाषामा सीमित रहेन। उनका रचनाहरू विश्वका अनेक भाषामा अनुवाद गरिए। उनका साहित्यमा पूर्वीय दर्शन र विश्वमानवतावादको अद्भुत समिश्रण पाइन्छ। उनले साहित्यलाई केवल शब्दको कला नभई मानव आत्माको अभिव्यक्ति मानेका थिए।

यसरी रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्यिक योगदान अत्यन्त विशाल, बहुआयामिक तथा अमूल्य रहेको छ। उनले कविता, कथा, उपन्यास, नाटक, गीत, निबन्ध तथा शिक्षादर्शनमार्फत सम्पूर्ण मानव समाजलाई गहिरो रूपमा प्रभावित पारेका छन्। आज पनि उनका साहित्यिक रचनाहरू विश्वभर अध्ययन, अनुसन्धान तथा सम्मानका साथ पढिने गरिन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुर केवल महान कवि, उपन्यासकार तथा दार्शनिक मात्र नभई भारतीय सङ्गीत इतिहासका अत्यन्त प्रभावशाली सङ्गीतकार पनि थिए। उनले सिर्जना गरेको सङ्गीत परम्परालाई “रवीन्द्र सङ्गीत” भनेर चिनिन्छ। रवीन्द्र सङ्गीत बङ्गाली सङ्गीतको आत्मा मानिन्छ र यसले भारतीय उपमहाद्वीपको सांस्कृतिक इतिहासमा विशेष स्थान ओगटेको छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरले आफ्नो जीवनभर करिब दुई हजारभन्दा बढी गीतहरूको रचना गरेका थिए। उनका गीतहरूमा शब्द, भावना, दर्शन तथा सङ्गीतको अत्यन्त सुन्दर समन्वय पाइन्छ। उनले गीतलाई केवल मनोरञ्जनको साधनका रूपमा होइन, मानव आत्मा, प्रकृति, प्रेम, आध्यात्मिकता तथा जीवनको अनुभूतिलाई व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका थिए।

उनको बाल्यकालदेखि नै घरमा सङ्गीतको वातावरण थियो। ठाकुर परिवारमा भारतीय शास्त्रीय सङ्गीत, लोकसङ्गीत तथा पाश्चात्य सङ्गीतप्रतिको गहिरो रुचि थियो। यही कारणले बालक रवीन्द्रनाथले सानैदेखि विभिन्न प्रकारका सङ्गीत सुन्ने तथा सिक्ने अवसर पाए। उनले हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीत, बाउल परम्परा, कीर्तन, वैष्णव भजन तथा बङ्गाली लोकधुनहरूबाट गहिरो प्रेरणा लिएका थिए। साथै उनले पाश्चात्य सङ्गीतका केही शैलीहरू पनि आत्मसात् गरेका थिए।

रवीन्द्र सङ्गीतको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको भावनात्मक गहिराइ हो। उनका गीतहरूमा प्रेम, भक्ति, प्रकृतिप्रेम, देशप्रेम, विरह, आनन्द, करुणा, आशा तथा आध्यात्मिक चेतनाको सुन्दर अभिव्यक्ति पाइन्छ। उनले मानव जीवनका साना–साना अनुभूतिहरूलाई पनि सङ्गीतमार्फत अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरका गीतहरूलाई विषयवस्तुका आधारमा विभिन्न भागमा विभाजन गरिन्छ।
प्रकृतिसम्बन्धी गीतहरूमा वर्षा, वसन्त, शरद, नदी, फूल, आकाश तथा ऋतुहरूको सौन्दर्य चित्रण गरिएको पाइन्छ। प्रेमसम्बन्धी गीतहरूमा मिलन, विरह, भावना तथा आत्मीयताको गहिरो अभिव्यक्ति हुन्छ। भक्तिमूलक गीतहरूमा ईश्वरप्रतिको आस्था, आत्मसमर्पण तथा आध्यात्मिक अनुभूति पाइन्छ। देशभक्तिपूर्ण गीतहरूमा मातृभूमिप्रतिको प्रेम, स्वतन्त्रताको चेतना तथा सांस्कृतिक गौरव व्यक्त गरिएको छ।

रवीन्द्र सङ्गीत केवल शब्दमा सीमित छैन, यसको धुन पनि अत्यन्त विशिष्ट छ। उनले भारतीय रागहरूको प्रयोग गर्दै सरल तर भावनात्मक धुनहरू सिर्जना गरेका थिए। उनका गीतहरूमा शास्त्रीय सङ्गीतको गाम्भीर्य र लोकधुनको सहजता दुवै पाइन्छ। यही कारणले उनका गीतहरू सामान्य मानिसदेखि विद्वान् तथा कलाकारहरूसम्म सबैलाई आकर्षित गर्छन्।

उनका धेरै गीतहरू प्रकृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। उदाहरणका लागि वर्षा ऋतु, बिहानको सूर्य, नदीको बहाव, फूलहरूको सुगन्ध तथा ग्रामीण जीवनका दृश्यहरूलाई उनले सङ्गीतमार्फत जीवित बनाएका छन्। उनका गीतहरू सुन्दा मानौँ श्रोता प्रकृतिको काखमै पुगेको अनुभव हुन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरका गीतहरूमा आध्यात्मिक चेतना पनि अत्यन्त प्रबल रूपमा पाइन्छ। उनले ईश्वरलाई कुनै कठोर धार्मिक सीमाभित्र बाँधेनन्। उनका भक्तिमूलक गीतहरूमा मानव आत्मा र परमात्माबीचको सम्बन्धलाई प्रेम तथा अनुभूतिका माध्यमबाट व्यक्त गरिएको छ।

देशभक्तिपूर्ण गीतहरूमा पनि उनको योगदान अत्यन्त महान छ। भारतको राष्ट्रिय गान “जन गण मन” तथा बङ्गलादेशको राष्ट्रिय गान “आमार सोनार बाङ्ला” उनैले रचना गरेका हुन्। यसरी दुई अलग राष्ट्रका राष्ट्रिय गानका रचनाकार बन्ने दुर्लभ सम्मान विश्वमा अत्यन्त कम व्यक्तिलाई प्राप्त भएको छ।

रवीन्द्र सङ्गीतले बङ्गाली समाजमा मात्र होइन, सम्पूर्ण भारतीय उपमहाद्वीपमा सांस्कृतिक चेतना जगाउने कार्य गरेको थियो। स्वतन्त्रता आन्दोलनका समयमा उनका गीतहरूले मानिसहरूमा आशा, आत्मविश्वास तथा राष्ट्रिय भावना जागृत गराएका थिए।

उनले आफ्ना गीतहरू आफैँ गाउने तथा धुन तयार गर्ने पनि गर्थे। उनका गीतहरू केवल काव्यात्मक मात्र नभई गायनका दृष्टिले पनि अत्यन्त मधुर तथा भावपूर्ण छन्। पछि उनका गीतहरूलाई अनेक प्रसिद्ध गायक–गायिकाहरूले गाएर विश्वभर लोकप्रिय बनाएका छन्।

शान्तिनिकेतनमा पनि रवीन्द्र सङ्गीतलाई विशेष स्थान दिइएको थियो। त्यहाँ शिक्षा र सङ्गीतलाई एकअर्कासँग जोडेर हेर्ने परम्परा विकसित गरिएको थियो। विद्यार्थीहरूलाई प्रकृतिको बीचमा गीत गाउन, नृत्य गर्न तथा कला अभिव्यक्त गर्न प्रेरित गरिन्थ्यो।

आज पनि रवीन्द्र सङ्गीत बङ्गाली संस्कृति तथा भारतीय सङ्गीत परम्पराको अभिन्न अङ्ग बनेको छ। उनका गीतहरू विद्यालय, विश्वविद्यालय, सांस्कृतिक समारोह, नाटक, चलचित्र तथा विभिन्न राष्ट्रिय कार्यक्रममा गाइन्छन्। बङ्गाली समाजमा जन्मदेखि मृत्यु सम्मका अनेक अवसरहरूमा उनका गीतहरू सुनिने गरिन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरले सङ्गीतलाई मानव आत्माको भाषा मानेका थिए। उनका अनुसार जहाँ शब्द समाप्त हुन्छ, त्यहाँ सङ्गीत सुरु हुन्छ। यही कारणले उनका गीतहरू केवल सुन्नका लागि मात्र नभई अनुभव गर्नका लागि सिर्जना गरिएका जस्ता लाग्छन्।

यसरी रवीन्द्रनाथ ठाकुरले “रवीन्द्र सङ्गीत” मार्फत साहित्य, दर्शन, प्रकृति, प्रेम तथा मानवताको भावनालाई सङ्गीतमा रूपान्तरण गरेका थिए। उनका गीतहरू आज पनि करोडौँ मानिसका हृदयमा जीवित छन् र भविष्यमा पनि विश्वसाहित्य तथा सङ्गीतको अमूल्य सम्पदाका रूपमा रहिरहनेछन्।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरद्वारा रचित “जन गण मन” भारतीय राष्ट्रिय चेतनाको अत्यन्त महत्वपूर्ण गीत हो। यस गीतले भारतको विविधता, एकता, सांस्कृतिक समृद्धि तथा जनताको सामूहिक भावनालाई अत्यन्त गहिरो रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ। रवीन्द्रनाथ ठाकुर केवल कवि वा सङ्गीतकार मात्र नभई राष्ट्रको आत्मालाई शब्द र सङ्गीतमार्फत अभिव्यक्त गर्न सक्ने अद्वितीय स्रष्टा थिए, र “जन गण मन” त्यसको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ।

“जन गण मन” पहिलोपटक सन् १९११ मा लेखिएको थियो। यही वर्ष कोलकातामा आयोजित भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको अधिवेशनमा यो गीत पहिलोपटक सार्वजनिक रूपमा गाइएको थियो। गीत बङ्गाली भाषाको तत्सम शैलीमा रचना गरिएको थियो, जसमा संस्कृतनिष्ठ शब्दहरूको प्रयोग गरिएको छ। यसको मूल शीर्षक “भारतो भाग्यविधाता” थियो।

यस गीतमा भारतका विभिन्न भूभाग, संस्कृति, भाषा तथा जनसमुदायलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने प्रयास गरिएको छ। “पञ्जाब, सिन्ध, गुजरात, मराठा, द्राविड, उत्कल, बङ्ग” जस्ता शब्दहरूले भारतको विशाल भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। ठाकुरले भारतलाई केवल भूगोलका रूपमा होइन, भावनात्मक तथा आध्यात्मिक एकताले बाँधिएको सभ्यताका रूपमा हेरेका थिए।

गीतमा “जन गण मन अधिनायक” शब्द प्रयोग गरिएको छ, जसको अर्थ जनताको मनमाथि शासन गर्ने सर्वोच्च चेतना वा भाग्यनिर्माता भन्ने हुन्छ। यसलाई कुनै एक व्यक्ति वा शासकको प्रशंसा नभई सम्पूर्ण राष्ट्रको सामूहिक आत्मा तथा ईश्वरीय शक्तिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

“जन गण मन” मा राष्ट्रवादलाई सङ्कुचित रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन। रवीन्द्रनाथ ठाकुर कट्टर राष्ट्रवादका विरोधी थिए। उनी मानवता, सहअस्तित्व तथा विश्वबन्धुत्वमा विश्वास गर्थे। यही कारणले यस गीतमा कुनै आक्रामकता नभई शान्ति, एकता तथा सामूहिक गौरवको भावना पाइन्छ।

यस गीतको सङ्गीत पनि अत्यन्त मधुर, गम्भीर तथा प्रेरणादायी छ। ठाकुरले यसलाई यस्तो शैलीमा तयार गरेका थिए, जसले सामूहिक रूपमा गाउन सहज होस् र सुन्दा राष्ट्रिय सम्मानको अनुभूति होस्।

पछि स्वतन्त्र भारतले “जन गण मन” लाई राष्ट्रिय गानका रूपमा स्वीकार गर्यो। सन् १९५० जनवरी २४ मा भारतको संविधान सभाले यस गीतको पहिलो पदलाई भारतको आधिकारिक राष्ट्रिय गान घोषणा गरेको थियो। राष्ट्रिय गानको रूपमा गाइने भाग करिब बावन्न सेकेन्डको हुन्छ।

“जन गण मन” केवल एउटा गीत मात्र होइन, भारतको राष्ट्रिय पहिचान, विविधतामा एकता तथा सांस्कृतिक गौरवको प्रतीक बनेको छ। विद्यालय, सरकारी समारोह, राष्ट्रिय पर्व तथा अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रममा यो गीत सम्मानका साथ गाइन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको यो रचना आज पनि करोडौँ भारतीयहरूको भावनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यस गीतले भारतको विशालता, सभ्यता तथा सामूहिक आत्मालाई सङ्गीत र शब्दमार्फत अमर बनाएको छ।

“गीताञ्जली” रवीन्द्रनाथ ठाकुरको सबैभन्दा प्रसिद्ध, प्रभावशाली तथा विश्वविख्यात काव्यकृति हो। यस कृतिले केवल बङ्गाली साहित्यलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वसाहित्यलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेको छ। “गीताञ्जली” का माध्यमबाट रवीन्द्रनाथ ठाकुरले मानव आत्मा, ईश्वर, प्रकृति, प्रेम, भक्ति, जीवन तथा आध्यात्मिक चेतनाका सूक्ष्म अनुभूतिहरूलाई अत्यन्त सरल तर गहिरो काव्यात्मक भाषामा अभिव्यक्त गरेका छन्। यही कृतिका लागि उनलाई सन् १९१३ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो, जसले उनलाई नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो एशियाली साहित्यकार बनायो।

“गीताञ्जली” शब्द दुई शब्द मिलेर बनेको छ — “गीत” अर्थात् गान र “अञ्जली” अर्थात् अर्पण। यस अर्थमा “गीताञ्जली” को शाब्दिक अर्थ “गीतहरूको अर्पण” हुन्छ। यस कृतिमा कविले आफ्ना भावना, प्रार्थना, आत्मिक अनुभव तथा जीवनदर्शनलाई ईश्वरसमक्ष समर्पित गरेका छन्।

मूल “गीताञ्जली” बङ्गाली भाषामा प्रकाशित भएको थियो। यसमा एक सयभन्दा बढी गीत तथा कविताहरू समावेश थिए। पछि रवीन्द्रनाथ ठाकुर स्वयंले यसको केही कविताहरू अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरेका थिए। यही अङ्ग्रेजी संस्करण विश्वभर प्रसिद्ध भयो। अङ्ग्रेजी अनुवाद प्रकाशित भएपछि युरोपेली साहित्यकार तथा चिन्तकहरू अत्यन्त प्रभावित भएका थिए। विशेषगरी प्रसिद्ध आयरिश कवि विलियम बटलर येट्सले “गीताञ्जली” को प्रशंसा गर्दै यसको प्रस्तावना लेखेका थिए।

“गीताञ्जली” को मूल आत्मा आध्यात्मिकता हो। तर यो कुनै संकुचित धार्मिक ग्रन्थ होइन। यहाँ ईश्वरलाई डर, दण्ड वा कठोर नियमको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन। ठाकुरका लागि ईश्वर प्रेम, प्रकाश, करुणा तथा मानव आत्माको साथी हो। कविले ईश्वरलाई मन्दिर वा धार्मिक कर्मकाण्डभित्र सीमित नगरी प्रकृति, श्रम, मानवता तथा दैनिक जीवनभित्र खोजेका छन्।

कृतिको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता मानव र ईश्वरबीचको आत्मीय सम्बन्ध हो। कवि कहिले भक्तका रूपमा, कहिले साथीका रूपमा, कहिले प्रेमीका रूपमा तथा कहिले शिष्यका रूपमा ईश्वरसँग संवाद गर्छन्। उनका कविताहरूमा आत्मसमर्पण, विनम्रता तथा आध्यात्मिक आनन्दको गहिरो अनुभूति पाइन्छ।

“गीताञ्जली” मा प्रकृतिको चित्रण अत्यन्त सुन्दर रूपमा गरिएको छ। नदी, आकाश, फूल, वर्षा, बिहान, साँझ, पवन तथा ऋतुहरूको वर्णन केवल बाह्य सौन्दर्यका निम्ति गरिएको होइन, ती सबैलाई आध्यात्मिक अनुभूतिसँग जोडिएको छ। प्रकृति कविका लागि ईश्वरको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो।

यस कृतिमा जीवन र मृत्युबारे पनि गहिरो चिन्तन गरिएको छ। ठाकुर मृत्युबाट डराउँदैनन्, बरु त्यसलाई जीवनको स्वाभाविक यात्रा मान्छन्। उनका अनुसार मृत्यु अन्त्य होइन, नयाँ यात्राको आरम्भ हो। यही कारणले “गीताञ्जली” मा मृत्युको प्रसङ्ग आउँदा पनि निराशा होइन, शान्ति तथा स्वीकारको भावना देखिन्छ।

“गीताञ्जली” को भाषा अत्यन्त सरल, मधुर तथा सङ्गीतात्मक छ। कविताहरू पढ्दा मानौँ कुनै प्रार्थना, गीत वा ध्यानको अनुभूति हुन्छ। यही सङ्गीतात्मकता नै यस कृतिको सबैभन्दा ठूलो विशेषतामध्ये एक हो। शब्दहरूको सरल प्रयोग भए पनि त्यसभित्र गहिरो दर्शन लुकेको पाइन्छ।

यस कृतिमा मानवतावादको भावना पनि अत्यन्त बलियो छ। ठाकुरले ईश्वरलाई केवल पूजा गर्ने वस्तु नभई प्रत्येक मानिसभित्र रहेको चेतनाका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनले गरिब, श्रमिक तथा दुःखी मानिसहरूको सेवामै साँचो धर्म रहेको विचार व्यक्त गरेका छन्।

“गीताञ्जली” मा स्वतन्त्रताको विचार पनि महत्त्वपूर्ण रूपमा आएको छ। यहाँ स्वतन्त्रता केवल राजनीतिक अर्थमा नभई मानसिक, आत्मिक तथा बौद्धिक स्वतन्त्रताका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। कविले डर, अन्धविश्वास, सङ्कीर्णता तथा अहङ्कारबाट मुक्त जीवनको कामना गरेका छन्।

यस कृतिको एउटा अत्यन्त प्रसिद्ध कविता “जहाँ मन डररहित हुन्छ” विशेष रूपमा चर्चित छ। यस कवितामा कविले ज्ञान, सत्य, स्वतन्त्र चिन्तन तथा मानव गरिमाले भरिएको आदर्श समाजको कल्पना गरेका छन्। यो कविता आज पनि विश्वभर प्रेरणादायी रचनाका रूपमा पढिन्छ।

“गीताञ्जली” को विश्वसाहित्यमा प्रभाव अत्यन्त गहिरो रह्यो। पश्चिमी साहित्यकारहरूले पूर्वीय आध्यात्मिकता, मानवता तथा काव्यिक सौन्दर्यलाई यस कृतिमार्फत नजिकबाट अनुभव गरे। यसले पूर्व र पश्चिमबीच सांस्कृतिक तथा साहित्यिक पुल निर्माण गर्ने काम गर्यो।

नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेपछि रवीन्द्रनाथ ठाकुर विश्वभर प्रसिद्ध भए। “गीताञ्जली” अनेक भाषामा अनुवाद भयो र विश्वका विश्वविद्यालयहरूमा अध्ययन गरिन थालियो। आज पनि यो कृति आध्यात्मिक साहित्य, विश्वकविता तथा मानवीय दर्शनको अमूल्य सम्पदाका रूपमा मानिन्छ।

समालोचकहरूको दृष्टिमा “गीताञ्जली” केवल कवितासङ्ग्रह होइन, मानव आत्माको यात्रा हो। यसमा दुःख, आनन्द, खोज, प्रेम, समर्पण तथा मुक्ति सबै एकसाथ उपस्थित छन्। ठाकुरले अत्यन्त साधारण शब्दमार्फत जीवनका गहिरा सत्यहरूलाई व्यक्त गरेका छन्।

यसरी “गीताञ्जली” रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्यिक प्रतिभा, आध्यात्मिक चेतना तथा मानवीय दर्शनको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो। यो कृति केवल बङ्गाली वा भारतीय साहित्यको गौरव मात्र नभई सम्पूर्ण मानव सभ्यताको साझा साहित्यिक सम्पदा बनेको छ।

सन् १९१३ मा “गीताञ्जली” कृतिका लागि साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेपछि रवीन्द्रनाथ ठाकुरको जीवनमा ठूलो परिवर्तन आयो। यस उपलब्धिले उनलाई केवल भारत वा बङ्गालमा मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वमा परिचित बनायो। उनी नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो एशियाली साहित्यकार बनेपछि विश्वभर उनका साहित्य, विचार तथा व्यक्तित्वप्रति गहिरो चासो बढ्न थाल्यो।

नोबेल पुरस्कारपछि रवीन्द्रनाथ ठाकुरलाई विश्वका विभिन्न देशहरूबाट निमन्त्रणा आउन थाले। उनले युरोप, अमेरिका, जापान, चीन तथा अन्य धेरै देशहरूको भ्रमण गरे। यी यात्राहरूमा उनले साहित्य, शिक्षा, मानवता, संस्कृति तथा विश्वशान्तिबारे व्याख्यान दिएका थिए। पश्चिमी देशहरूमा उनलाई एक महान पूर्वीय दार्शनिक, कवि तथा आध्यात्मिक चिन्तकका रूपमा सम्मान गरियो।

उनको “गीताञ्जली” तथा अन्य कृतिहरू विश्वका अनेक भाषामा अनुवाद हुन थाले। यसले पूर्वीय साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नयाँ पहिचान दिलायो। पश्चिमी साहित्यकार, दार्शनिक तथा कलाकारहरू उनका विचारबाट प्रभावित भए। धेरैले उनलाई भारतको आध्यात्मिक आवाजका रूपमा हेर्न थाले।

नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेपछि पनि रवीन्द्रनाथ ठाकुरले लेखन कार्यलाई निरन्तर जारी राखे। उनले कविता, गीत, नाटक, कथा, उपन्यास तथा निबन्धहरू लेखिरहे। उनका पछिल्ला रचनाहरूमा मानवता, सभ्यता, युद्ध, राष्ट्रवाद तथा विश्वशान्तिप्रतिको चिन्ता अझ गहिरो रूपमा देखिन्छ।

यस अवधिमा उनले शिक्षाको क्षेत्रमा पनि विशेष ध्यान दिए। उनले स्थापना गरेको शान्तिनिकेतनलाई अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षाकेन्द्रका रूपमा विकास गर्ने प्रयास गरे। पछि यही संस्था “विश्वभारती विश्वविद्यालय” का रूपमा विकसित भयो। ठाकुरको उद्देश्य पूर्व र पश्चिमका ज्ञान, कला तथा संस्कृतिलाई एउटै स्थानमा जोड्नु थियो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुर कट्टर राष्ट्रवादका आलोचक थिए। उनले राष्ट्रप्रेमलाई मानवताभन्दा माथि राख्न नहुने विचार व्यक्त गरेका थिए। पहिलो विश्वयुद्ध तथा विश्वभर बढिरहेको हिंसाबाट उनी अत्यन्त दुःखी थिए। उनले मानव सभ्यताको भविष्यबारे गहिरो चिन्ता व्यक्त गरेका थिए।

सन् १९१९ मा भएको जलियाँवाला बाग हत्याकाण्डपछि उनले ब्रिटिश सरकारले दिएको “नाइटहुड” सम्मान अस्वीकार गरेका थिए। निर्दोष भारतीयमाथि भएको क्रूर हत्याको विरोधस्वरूप उनले यो सम्मान त्यागेका थिए। यस घटनाले उनको मानवतावादी तथा नैतिक व्यक्तित्वलाई अझ महान बनायो।

नोबेल पुरस्कारपछि ठाकुर चित्रकलातर्फ पनि आकर्षित भए। जीवनको उत्तरार्धमा उनले अनेक चित्रहरू बनाए, जुन पछि विश्वका विभिन्न स्थानमा प्रदर्शनीमा राखिएका थिए।

उनका अन्तिम वर्षहरू साहित्य, सङ्गीत, शिक्षा तथा मानवतासम्बन्धी चिन्तनमै बिते। वृद्धावस्थामा पनि उनले लेखन रोकेनन्। उनले सभ्यता, विज्ञान, प्रकृति तथा मानव जीवनबारे गहिरा निबन्ध तथा कविताहरू लेखिरहे।

यसरी नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेपछि रवीन्द्रनाथ ठाकुर केवल एक कवि मात्र रहेनन्, उनी विश्वमानवताका दूत, शिक्षाविद्, दार्शनिक तथा सांस्कृतिक चिन्तकका रूपमा स्थापित भए। उनका विचार तथा साहित्यले विश्वसभ्यतामा गहिरो प्रभाव छोडेको छ, जुन आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरका धर्मसम्बन्धी विचार अत्यन्त उदार, मानवीय तथा आध्यात्मिक थिए। उनी धर्मलाई केवल पूजा, कर्मकाण्ड, जातपात वा बाहिरी परम्पराभित्र सीमित मान्दैनथे। उनका अनुसार साँचो धर्म मानवता, प्रेम, करुणा, सत्य तथा आत्मिक चेतनाभित्र बस्छ। उनले धर्मलाई मानिसलाई बाँड्ने साधन होइन, जोड्ने शक्तिका रूपमा हेरेका थिए।

ठाकुर ब्रह्म समाजको प्रभावमा हुर्किएका थिए। उनका पिता देवेन्द्रनाथ ठाकुर ब्रह्म समाजका प्रमुख नेता तथा दार्शनिक थिए। ब्रह्म समाजले मूर्तिपूजा, अन्धविश्वास तथा जातीय विभेदको विरोध गर्दै ईश्वरको एकत्व, मानव समानता तथा नैतिक जीवनलाई महत्त्व दिन्थ्यो। यही वातावरणले रवीन्द्रनाथ ठाकुरको धार्मिक चिन्तनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेको थियो।

उनका विचारमा ईश्वर कुनै एक धर्म, मन्दिर वा ग्रन्थभित्र सीमित छैन। ईश्वर प्रकृति, सङ्गीत, प्रेम, श्रम तथा मानव आत्माभित्र अनुभव गर्न सकिन्छ। उनले बारम्बार भनेका छन् कि ईश्वरलाई खोज्न मन्दिरमा मात्र जानु आवश्यक छैन, गरिब, दुःखी तथा श्रमिक मानिसहरूको सेवा गर्नु नै साँचो पूजा हो।

उनको प्रसिद्ध कृति “गीताञ्जली” मा पनि यही आध्यात्मिक दृष्टिकोण स्पष्ट देखिन्छ। त्यहाँ कविले ईश्वरलाई कठोर न्यायाधीशको रूपमा होइन, प्रेममय साथी तथा आत्मिक प्रकाशका रूपमा चित्रण गरेका छन्। ठाकुरका लागि धर्म डर र दण्डको विषय होइन, आनन्द, प्रेम तथा आत्मिक स्वतन्त्रताको अनुभूति हो।

ठाकुरले अन्धविश्वास, धार्मिक कट्टरता तथा संकीर्णताको विरोध गरेका थिए। उनको विचारमा जब धर्म मानवताभन्दा माथि उठ्छ, तब त्यसले हिंसा, विभाजन तथा द्वेष जन्माउँछ। उनी मानिसलाई धर्मका नाममा विभाजित गर्नु गलत मान्थे।

उनले हिन्दु, मुस्लिम, बौद्ध, इसाई लगायत सबै धर्मप्रति सम्मानको भावना राखेका थिए। उनका अनुसार सबै धर्मको मूल उद्देश्य मानव कल्याण तथा आत्मिक विकास हो। बाहिरी रूप फरक भए पनि सबै धर्मले अन्ततः सत्य, प्रेम तथा करुणाको बाटो देखाउँछन्।

ठाकुर राष्ट्रवादलाई पनि धर्मको जस्तै संकीर्ण रूप लिन नदिन चेतावनी दिन्थे। उनी मानवतालाई सबैभन्दा ठूलो धर्म मान्थे। उनका अनुसार मानिसले पहिले असल मानव बन्न सिक्नुपर्छ, त्यसपछि मात्र कुनै धर्मको साँचो अर्थ बुझ्न सक्छ।

उनले प्रकृतिलाई पनि आध्यात्मिकताको महत्त्वपूर्ण स्रोत मानेका थिए। खुला आकाश, नदी, वन, फूल तथा सङ्गीतमार्फत मानिसले ईश्वरलाई अनुभव गर्न सक्छ भन्ने उनको विश्वास थियो। यही कारणले शान्तिनिकेतनमा उनले प्रकृतिसँग जोडिएको शिक्षापद्धति लागू गरेका थिए।

ठाकुरका धार्मिक विचारमा स्वतन्त्र चिन्तनलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। उनी मानिसले अन्ध रूपमा परम्परा पछ्याउनु हुँदैन, सत्यलाई आफ्नै अनुभव तथा विवेकबाट बुझ्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थे।

यसरी रवीन्द्रनाथ ठाकुरको धर्मसम्बन्धी विचार प्रेम, मानवता, स्वतन्त्रता, सहिष्णुता तथा आध्यात्मिक अनुभूतिमा आधारित थियो। उनले धर्मलाई विभाजनको होइन, मानव आत्मालाई उज्यालो बनाउने मार्गका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको निजी जीवन अत्यन्त संवेदनशील, भावनात्मक, दुःखपूर्ण तथा सिर्जनात्मक अनुभवहरूले भरिएको थियो। बाहिरी रूपमा उनी विश्वप्रसिद्ध कवि, दार्शनिक तथा साहित्यकार भए पनि व्यक्तिगत जीवनमा उनले धेरै पीडा, एक्लोपन तथा पारिवारिक विछोड भोग्नुपरेको थियो। यी अनुभवहरूले उनको व्यक्तित्व र साहित्यलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेका थिए।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको जन्म एक सम्पन्न तथा सांस्कृतिक परिवारमा भएको भए पनि उनको बाल्यकाल पूर्ण रूपमा सुखद थिएन। उनका पिता देवेन्द्रनाथ ठाकुर प्रायः धार्मिक यात्रा तथा सामाजिक कार्यमा व्यस्त रहने गर्थे भने उनकी आमा शारदा देवी धेरैजसो बिरामी रहने गर्थिन्। यस कारण बालक रवीन्द्रनाथले अभिभावकीय स्नेह कम पाएका थिए। सानै उमेरदेखि उनी एकान्तप्रिय, कल्पनाशील तथा संवेदनशील स्वभावका बने।

ठाकुर परिवार ठूलो थियो र घरमा साहित्य, सङ्गीत, कला तथा दर्शनको वातावरण सधैँ रहन्थ्यो। उनका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरू पनि साहित्यिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा सक्रिय थिए। यसले उनको प्रतिभा विकासमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको जीवनमा कादम्बरी देवीको विशेष स्थान थियो। कादम्बरी देवी उनका जेठा दाजु ज्योतिरिन्द्रनाथ ठाकुरकी पत्नी थिइन्। उनी रवीन्द्रनाथकी अत्यन्त निकट साथी, प्रेरणास्रोत तथा साहित्यिक सहयात्री बनेकी थिइन्। रवीन्द्रनाथका प्रारम्भिक रचनाहरू कादम्बरी देवीले पढ्ने, प्रशंसा गर्ने तथा सुझाव दिने गर्थिन्। उनीहरूबीच गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध रहेको मानिन्छ।

तर सन् १८८४ मा कादम्बरी देवीले आत्महत्या गरिन्। यस घटनाले रवीन्द्रनाथ ठाकुरलाई अत्यन्त ठूलो मानसिक आघात पुर्‍याएको थियो। उनको मृत्युले ठाकुरको जीवनमा गहिरो शून्यता ल्यायो, जसको प्रभाव उनका धेरै कविता तथा गीतहरूमा देखिन्छ।

सन् १८८३ मा रवीन्द्रनाथ ठाकुरको विवाह मृणालिनी देवीसँग भएको थियो। विवाह हुँदा मृणालिनी निकै कम उमेरकी थिइन्। विवाहपछि उनीहरूले पारिवारिक जीवन सुरु गरे र उनीहरूका पाँच सन्तान भए। ठाकुर आफ्नी पत्नीप्रति स्नेही थिए, तर साहित्य, यात्रा तथा सामाजिक कार्यमा व्यस्त रहने भएकाले उनी प्रायः परिवारबाट टाढा रहन्थे।

उनको पारिवारिक जीवन पनि धेरै दुःखद घटनाहरूले भरिएको थियो। उनकी पत्नी मृणालिनी देवीको असामयिक निधन भयो। त्यसपछि केही वर्षभित्रै उनकी छोरी रेणुका तथा छोरा शमिन्द्रनाथको पनि मृत्यु भयो। लगातार भएका यी पारिवारिक विछोडहरूले रवीन्द्रनाथ ठाकुरलाई गहिरो रूपमा तोडेका थिए।

यति धेरै दुःख र एक्लोपन हुँदाहुँदै पनि उनले आफ्नो पीडालाई साहित्य, सङ्गीत तथा आध्यात्मिक चिन्तनमा रूपान्तरण गरे। उनका धेरै गीत तथा कविताहरूमा विरह, मृत्यु, एकान्त तथा आत्मिक खोजको भाव देखिनुको एउटा कारण यही व्यक्तिगत पीडा थियो।

ठाकुर प्रकृतिप्रेमी तथा अत्यन्त सरल जीवनशैली मन पराउने व्यक्ति थिए। उनलाई ग्रामीण जीवन, नदी, वन, खुला आकाश तथा शान्त वातावरण अत्यन्त प्रिय थियो। शान्तिनिकेतनमा उनले प्रकृतिसँग जोडिएको जीवन बिताउन रुचाउँथे।

उनको व्यक्तित्वमा गहिरो मानवता थियो। उनी जातपात, धार्मिक विभेद तथा सामाजिक अन्यायका विरोधी थिए। गरिब तथा दुःखी मानिसहरूप्रति उनको गहिरो सहानुभूति थियो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरलाई यात्रा गर्न अत्यन्त मन पर्थ्यो। उनले जीवनभर धेरै देशहरूको भ्रमण गरे। यी यात्राहरूले उनको सोचलाई अझ व्यापक बनाएको थियो। उनी पूर्वीय र पाश्चात्य सभ्यताबीच संवाद हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थे।

जीवनको उत्तरार्धमा उनले चित्रकला पनि सुरु गरे। वृद्धावस्थामा उनले अनेक चित्रहरू बनाए, जसले उनको सिर्जनात्मक प्रतिभाको अर्को पक्ष उजागर गरेको थियो।

उनको स्वास्थ्य जीवनको अन्तिम समयमा कमजोर बन्दै गएको थियो। वृद्धावस्थामा पनि उनले लेखन, चिन्तन तथा सङ्गीत सिर्जना जारी राखे। अन्ततः ७ अगस्त १९४१ मा कोलकाताको जोरासाँको ठाकुरबारीमै उनको निधन भयो।

यसरी रवीन्द्रनाथ ठाकुरको निजी जीवन प्रेम, पीडा, विछोड, आध्यात्मिक खोज तथा सिर्जनात्मक यात्राले भरिएको थियो। उनले आफ्ना व्यक्तिगत दुःखलाई विश्वमानवताको साहित्यमा रूपान्तरण गरे, जसले उनलाई केवल महान साहित्यकार मात्र होइन, गहिरो संवेदनशील मानवका रूपमा पनि अमर बनाएको छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको निधन ७ अगस्त १९४१ मा कोलकाताको जोरासाँको ठाकुरबारीमा भएको थियो। निधन हुँदा उनी अस्सी वर्षका थिए। जीवनको अन्तिम चरणमा उनको स्वास्थ्य निरन्तर कमजोर हुँदै गएको थियो। उनी लामो समयदेखि विभिन्न शारीरिक समस्याबाट पीडित थिए, विशेषगरी वृद्धावस्थासम्बन्धी रोग तथा कमजोरीले उनलाई निकै थकित बनाएको थियो।

मृत्युभन्दा केही वर्षअघि पनि उनले लेखन, कविता, निबन्ध तथा सङ्गीत सिर्जना जारी राखेका थिए। शारीरिक रूपमा कमजोर भए पनि उनको बौद्धिक तथा साहित्यिक चेतना अन्तिम समयसम्म सक्रिय नै रह्यो। जीवनको उत्तरार्धमा उनले मानव सभ्यता, युद्ध, विज्ञान, प्रकृति तथा भविष्यबारे गहिरो चिन्तन गरेका रचनाहरू लेखेका थिए।

उनको अन्तिम समय अत्यन्त भावुक वातावरणमा बितेको थियो। परिवारका सदस्य, विद्यार्थी, साहित्यकार तथा शुभचिन्तकहरू उनको स्वास्थ्यप्रति चिन्तित थिए। शान्तिनिकेतन तथा सम्पूर्ण बङ्गाली समाजमा उनको स्वास्थ्य अवस्थाबारे निरन्तर चर्चा हुने गर्थ्यो।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको निधन भएपछि सम्पूर्ण भारत शोकमा डुबेको थियो। उनको मृत्यु केवल एक साहित्यकारको मृत्यु नभई एउटा युगको अन्त्यका रूपमा हेरिएको थियो। हजारौँ मानिसहरू अन्तिम श्रद्धाञ्जली दिन जोरासाँको पुगेका थिए।

उनको निधनपछि पनि उनका साहित्य, गीत, दर्शन तथा शिक्षासम्बन्धी विचारहरू अमर बने। “गीताञ्जली”, रवीन्द्र सङ्गीत, उनका कथा, उपन्यास तथा नाटकहरूले विश्वसाहित्यमा स्थायी स्थान प्राप्त गरिसकेका छन्।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरले आफ्नो जीवनभर मानवता, प्रेम, स्वतन्त्रता तथा आध्यात्मिक चेतनाको सन्देश दिएका थिए। यही कारणले आज पनि उनी केवल बङ्गाल वा भारतका मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वका महान साहित्यकार तथा मानवतावादी चिन्तकका रूपमा सम्मानित छन्।