डा. विनीता सिंह

नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा शिक्षा केवल ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, समाजको सोच, संरचना र भविष्य निर्माण गर्नेशक्तिशाली साधन पनि हो तर, आजको यथार्थ हेर्दा हामी अझै पनि “समावेशी शिक्षा” (इन्क्लुसिभएजुकेशन) को वास्तविक अर्थ र आवश्यकतालाई पूर्ण रूपमा आत्मसात गर्न सकेका छैनौं समावेशी शिक्षा भन्नाले सबै प्रकारका बालबालिकालाई चाहे उनहरू शारीरिक रूपमा फरक हुन्, बौद्धिक रूपमा भिन्न हुन्, वा न्युरोडाइभर्स (जस्तै अटिजम,ADHD आदि) अवस्थाका किन नहुन्, एकै शैक्षिक वातावरणमा समान अवसरका साथ शिक्षा दिने व्यवस्था होतर व्यवहारमा भने नेपालमा यस्तो समावेशी वातावरण निर्माण गर्न अझै धेरै चुनौतीहरू छन्।

बहिष्करणको यथार्थनेपालका धेरै विद्यालयहरूमा अझै पनि फरक क्षमता भएका बालबालिकालाई सहज रूपमा स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति विकसित भको छैनअटिजम भएका वा अन्य विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाहरूलाई “समस्या” को रूपमा हेरिने प्रवृत्ति छ उनीहरूलाई कक्षाकोठाबाट अलग राखिने, विद्यालयले भर्ना गर्न अस्वीकार गर्ने, वा शिक्षकहरूमा आवश्यक तालिम नहुँदा उनीहरूको आवश्यकताहरूलाई बेवास्ता गर्ने जस्ता समस्या व्यापक छन्यसरी हुने बहिष्करणले ती बालबालिकाको आत्मविश्वास घटाउँछ, उनीहरूको प्रतिभा दबिन्छ, र उनीहरू समाजमा पछि पर्न बाध्य हुन्छन्अझ दुःखको कुरा, धेरै अभिभावकहरू पनि समाजको डर र दबाबका कारण आफ्ना बालबालिकालाई अगाडि ल्याउन सक्दैनन्।

किन आवश्यक छ समावेशी शिक्षा?

हरेक बालबालिकासँग आफ्नै क्षमता, प्रतिभा र सम्भावना हुन्छयदि सही वातावरण, समर्थन र अवसर दिइयो भने, न्युरोडाइभर्स बालबालिकाहरूले पनि उत्कृष्ट उपलब्धि हासिल गर्न सक्छन्।

नेपालमै यस्ता उदाहरणहरू छन् जहाँ अटिजम भएका बालबालिकाहरूले १० र १२ कक्षा उत्तीर्ण गरेका छन्, विभिन्न क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान बनाएका छन्।यसमा अभिभावकको समर्पण र विद्यालयको सहयोग महत्वपूर्ण रह्यो।

समावेशी शिक्षा केवल विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाका लागि मात्र होइन, सबैका लागि फाइदाजनक हुन्छ। यसले सहानुभूति, सहकार्य, र विविधताको सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्छ, जुन आधुनिक समाजका लागि अत्यन्त आवश्यक मूल्यहरू हुन्।

समावेशी शिक्षा सफल बनाउन केवल सोच परिवर्तन पर्याप्त हुँदैन, व्यवहारिक कदमहरू आवश्यक हुन्छन्:

थेरापीको पहुँच सुनिश्चित गर्ने

विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाका लागि स्पीच थेरापी, अक्कुपेशनल थेरापी, बिहेभियरल थेरापी जस्ता सेवाहरू अत्यन्त आवश्यक हुन्छन्। विद्यालय वा नजिकै यी सेवाहरू उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ।

विद्यालयमा विशेष शिक्षा प्रणाली

विद्यालयहरूले विशेष शिक्षक (SpecialEducator) नियुक्त गर्नु, व्यक्तिगत शिक्षण योजना (IEP) लागू गर्नु र आवश्यक सहयोगी सामग्री प्रयोग गर्नु जरुरी छ।

शिक्षक तालिम र संवेदनशीलता
सबै शिक्षकलाई समावेशी शिक्षासम्बन्धी तालिम दिई उनीहरूलाई हरेक बालबालिकाको आवश्यकता बुझ्न सक्षम बनाउनु।

अभिभावकको सक्रिय भूमिका
अभिभावकले धैर्य, निरन्तरता र सकारात्मक सोचका साथ बालबालिकाको विकासमा पूर्ण सहयोग गर्नुपर्छ। घर र विद्यालयबीच समन्वय अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

सरकारी र नीतिगत समर्थन
सरकारबाट स्पष्ट नीति, बजेट र कार्यान्वयनको सुनिश्चितता हुनुपर्छ, जसले समावेशी शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्न सहयोग गर्छ।

समावेशी अभ्यासको एक प्रेरणादायी पहलयसै सन्दर्भमा, पछिल्ला दुई वर्ष छ महिनादेखि मोनास्टिक स्पेक्ट्रम लर्निङ सेन्टरले विद्यालयभित्रै थेरापी सेवा सञ्चालन गर्दै आएको छ।

मोनास्टिक स्कूल, जनकपुरधाम सँगको सहकार्यमा सुरु गरिएको यस पहलले विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई विद्यालयमै आवश्यक सहयोग प्रदान गर्ने वातावरण सिर्जना गरेको छ।

यहाँ विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई सकेसम्म सामान्य शिक्षाको वातावरणमा समेट्ने प्रयास गरिन्छ भने, अझ बढी सहयोग आवश्यक पर्ने बालबालिकाका लागि विशेष शिक्षा प्रणाली पनि सञ्चालनमा छयसले हरेक बालबालिकालाई उनीहरूको आवश्यकता अनुसार सिक्ने अवसर प्रदान गरेको छ।

यस प्रयासको सकारात्मक प्रभाव देखिँदै गएको छ अहिले अन्य विद्यालयहरूले पनि यस्तै अभ्यास अपनाउन थालेका छन्, जसले समाजमा समावेशी शिक्षाप्रति बढ्दो चेतना र स्वीकार्यता झल्काउँछ।

हामी आशावादी छौं कि भविष्यमा यस्ता प्रयासहरू अझ व्यापक र प्रभावकारी हुनेछन्, जसले सबै बालबालिकाका लागि समान अवसर, राम्रो समाज र सकारात्मक सोच निर्माण गर्न मद्दत गर्नेछ।

अन्त्यमासमावेशी शिक्षा कुनै विकल्प होइन, यो प्रत्येक बालबालिकाको अधिकार हो।

यदि हामीले आज सबै बालबालिकालाई समान अवसर दिन सक्यौं भने मात्र भोलिको समाज न्यायपूर्ण, समावेशी र प्रगतिशील बन्न सक्छ। हामीले सोच बदल्नुपर्छ,“फरक” हुनु कमजोरी होइन, त्यो विविधताको सुन्दर रूप हो।

जब समाजले स्वीकार गर्न सिक्छ, तब मात्र हरेक बालबालिकाले आफ्नो वास्तविक क्षमता उजागर गर्न सक्छ।

विशेष धन्यवादयस विषयमा लेख्न प्रेरित गर्ने सबैलाई विशेष धन्यवाद। साथै, यस विषयमा लेख लेख्न सुझाव दिनु हुने श्री उमङ्ग जङ्ग पराक्रम शाह ज्यू, निर्देशक, नेपाल एकेडेमी अफ साइकोलोजीलाई हार्दिक धन्यवाद।

डा. सिंहको नेतृत्वमा जनकपुरस्थित मोनास्टिक स्कूलमा मोनास्टिक स्पेक्ट्रम लर्निङ सेन्टर सञ्चालनमा छ, जसबाट अटिजम लगायत विशेष आवश्यकता भएका धेरै विद्यार्थीहरूले सेवा प्राप्त गरिरहेका छन्।