पुस्तक समीक्षा

करिब २ महिनाअघि हात परेको डा.खगराज बरालद्वारा लिखित २३८ पृष्ठको “प्रतिरूप” उपन्यास दुई दिन लगाएर पढेर भ्याएँ । पढ्दै जाँदा प्रत्येक शब्द शब्दमा विचरण गर्ने आतुरी बढ्दै गयो । त्यसैले सोचेको समयभन्दा पहिले नै पढ्ने काम सम्पन्न भयो । उपन्यासको प्रारम्भमै नवीन, नेपालको गाउँले जनजीवन र कठिन अवस्थाको दरिलो चित्रण गरिएको छ, उपन्यासमा । आर्थिक अवस्थाको कारण भारतको मेघालयसम्म नेपालीहरूको आवतजावत विषयवस्तुले प्राथमिकतापाएको छ, यहाँ ।

नवीन सुरुदेखि नै सचेत, असल र मेहनती केटाको रूपमा प्रस्तुत भएका छन् । ओभर्सियर पढाइ सम्पन्न गरी नोकरीबाट पनि बिदाबारी भइसकेपछि बीइ पढ्न काठमाडौँ जानु अघि कालीको जीवन कथा सुन्ने पहिलो व्यक्ति बने, नवीन र साथमा अस्मिता र परमानन्दले पनि सुने यो कथा । पहिलोपटक भैरहवामा कालीलाई रिक्साले ठक्कर दिँदा नवीनले उद्धार गरेका थिए, एउटा असहाय बिरामीलाई । त्यही सम्बन्धको सुरुवात झाङ्गिन्छ काली र उनको छोरी अस्मितासँग; एउटा परिवारको रुपमा; काली अभिभावक र अस्मिता बहिनी । त्यही सम्बन्ध र विश्वासका कारण आफ्नो आत्मकथा सुनाउँदै छिन् कालीले, यहाँ । कालीको पहिलो विवाह प्रवीनसँग भयो । गहिरो मायाप्रेम बस्दै थियो । तर , प्रवीन विवाह लगत्तै मेघालय फर्के । मलेरियाको काम गर्ने व्यक्तिबाट अनायास अस्मिता जन्मिन्, कालीको । ड्राइभरसँग भएको तेस्रो विवाह पनि सफल नभएपछि कालीको विवाह शङ्करसँग भयो । शङ्करले छोरीको जन्मदर्ता, नागरिकता लगायत उनको रेखदेख गर्ने आश्वासन दिए तापनि व्यवहारमा आफ्नो वचन पूरा गर्न सकेनन् । त्यसैले अस्मिताको पढाइ अघि बढ्न सकेन । आमाको नाताले मात्र अस्मितालाई नागरिकता उपलब्ध गराउन सकिनन्, कालीले ।

उता मेघालयमा नवीनको आमाको पनि नेपालबाट आएका प्रवीनसँग प्रेम विवाह भएको रहेछ । उनी स्थानीय खासी परिवारकी महिला थिइन् । प्रवीनको कोइलाखानीमा मृत्यु भएसँगै नेपाली नागरिक शम्भु दाहालसँग पुनर्विवाह गरेकी रहिछन्, नवीनको आमाले । मेघालयको बसाई सुखद नभएकाले उनीहरू नेपाल फर्किए, नवीनलाई साथमा लिएर । शम्भुले नवीनलाई छोराको रुपमा स्वीकार गर्ने जिम्मेवारी लिएका छन् । नवीन आफूले जन्माएको छोरा नभएपनि उसको नागरिकता बनाउनेदेखि सम्पूर्ण रेखदेख गर्न शम्भुले कुनै कसुर बाँकी राखेका छैनन्
।

नवीनले कालीको आत्मकथा आफ्नो आमालाई सुनाउने क्रममा, आफ्नो आमाले सुनाएको आत्मकथा हो, यो पनि । नवीनले कालीलाई र कालीकी छोरी अस्मितालाई सहयोग र माया गर्न भ्याएका छन्, उनीहरूलाई भेटेदेखि नै । नजिकको नातेदार जस्तै गरी जीवन कथा सुन्न भ्याएका छन् कालीको, कालीकै मुखबाट । त्यसैगरी नवीनले आफ्नो आमाको मुखबाट आफू प्रवीनको जैविक छोरा भएको र शम्भु दाहालले छोरा स्वीकार गरी पढाउने लेखाउने, जीवनदान गर्ने बुबा
हेछन् भन्ने थाहा पाउँछन् ।

उपन्यासकारले प्रारम्भिक खण्डमा नेपालको जनजीवन सजीव उतार्नुभएको छ । त्यसैगरी, अन्तिम खण्डमा दुई परिवार बिचको मिलन हुने क्रम जारी रहेको छ । यद्यपि यो मिलन दुर्भाग्य हो, सौभाग्य हो, चाहेर हो, नचाहेर हो, संयोग हो वा पूर्व जन्मको परिणाम हो । उपन्यास सुरुदेखि अन्तसम्म उत्तिकै रुचिपूर्ण भएकाले एकै लर्कोमा सिध्याउन मन लाग्छ, पाठकलाई । उपन्यासकारले सुरुदेखि अन्त्यसम्म पुस्तकमा झुम्न सक्ने गरी प्रस्तुत गर्नुभएको कलाप्रति नतमस्तक बनेको छु, म ।

पुस्तकः “प्रतिरूप”
विधाः उपन्यास
लेखकः खगराज बराल
संस्करणः पहिलो (२०८१)

प्रकाशकः सांग्रिला मिडिया ग्रुप प्रा.लि
पृष्ठः २३८
मूल्यः रु. ४९५