कृति समीक्षा

चेतन भगत समकालीन भारतीय साहित्यका अत्यन्त लोकप्रिय, प्रभावशाली तथा सर्वाधिक बिक्री हुने लेखकहरूमध्ये एक हुन्। उनको जन्म २२ अप्रिल १९७४ मा भारतको नयाँ दिल्लीमा भएको थियो। उनले भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान, दिल्लीबाट इन्जिनियरिङ तथा भारतीय व्यवस्थापन संस्थान, अहमदाबादबाट व्यवस्थापन विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका छन्। बैंकिङ क्षेत्रमा सफल व्यावसायिक जीवन बिताएपछि उनले पूर्णकालीन रूपमा साहित्य सिर्जनामा आफूलाई समर्पित गरे।

भगतले भारतीय युवापुस्ताको सोच, सपना, संघर्ष, प्रेम, शिक्षा, करियर तथा सामाजिक यथार्थलाई सरल, सहज र प्रभावकारी शैलीमा साहित्यमा अभिव्यक्त गरेका छन्। उनका चर्चित कृतिहरूमध्ये फाइभ पोइन्ट समवन, टु स्टेट्स, द थ्री मिस्टेक्स अफ माई लाइफ, रिभोलुसन ट्वेन्टी ट्वेन्टी तथा हाफ गर्लफ्रेन्ड विशेष रूपमा लोकप्रिय मानिन्छन्। उनका धेरै उपन्यासहरू सफल चलचित्रका रूपमा रूपान्तरित भई व्यापक दर्शकको मन जित्न सफल भएका छन्।

सरल भाषाशैली, जीवन्त पात्रहरूको निर्माण, समकालीन विषयवस्तुको चयन तथा विशाल पाठकवर्गसँगको सशक्त सम्बन्धका कारण चेतन भगतलाई भारतीय लोकप्रिय साहित्यको नयाँ युगका अग्रदूत मानिन्छ। उनले लाखौँ युवालाई पुस्तक र साहित्यप्रति आकर्षित गरेका छन्। साहित्यलाई सीमित बौद्धिक घेराबाट बाहिर निकालेर आमपाठकसम्म पुर्याउने महत्त्वपूर्ण योगदानका लागि उनी विशेष रूपमा प्रशंसित छन्। उनी उपन्यासकार मात्र होइनन्, युवापुस्ताका आकांक्षा, परिवर्तन, आत्मविश्वास र सम्भावनाका प्रेरणादायी कथाकारका रूपमा स्थापित साहित्यिक व्यक्तित्व हुन्।

फाइभ पोइन्ट समवन समकालीन भारतीय लोकप्रिय साहित्यको प्रारम्भिक तर अत्यन्त प्रभावशाली कृति हो। यो उपन्यास आधुनिक शिक्षाको कठोर संरचना भित्र दबिएका युवा चेतनाहरूको दार्शनिक दस्तावेज हो। यो असफलताको कथा हो। तर यो असफलताभित्र लुकेको आत्म–खोजको यात्रा पनि हो। यो मित्रताको कथा हो। तर मित्रताभित्र लुकेको अस्तित्वगत आधार पनि हो।

कथा तीन पात्रहरू वरिपरि घुम्छ। हरि, रयान र आलोक। यी तीन पात्रहरू कुनै साधारण विद्यार्थी मात्र होइनन्। उनीहरू आधुनिक शिक्षण प्रणालीको मनोवैज्ञानिक प्रतिनिधित्व हुन्। हरि दिशाहीनता हो। रयान विद्रोह हो। आलोक जिम्मेवारीको भार हो। यी तीनै पात्र मिलेर आधुनिक विद्यार्थी मनोविज्ञानको सम्पूर्ण संरचना निर्माण गर्छन्।

यो उपन्यास आधुनिक शिक्षाको कठोर संरचना भित्र दबिएका युवा चेतनाहरूको दार्शनिक दस्तावेज हो।

हरि कथा वाचक हो। तर ऊ स्वयं निर्णयहीन छ। उसको जीवन अरूको निर्णयमा बगिरहेको छ। ऊ पढाइमा कमजोर छ। तर ऊ भावनात्मक रूपमा संवेदनशील छ। उसको जीवनमा स्पष्ट दिशा छैन। ऊ केवल बाँचिरहेको छ। तर बाँच्नुको अर्थ बुझिरहेको छैन। हरिको चरित्र आधुनिक युवाको अस्तित्वगत संकटको प्रतीक हो।

रयान उपन्यासको सबैभन्दा विद्रोही पात्र हो। ऊ परम्परागत शिक्षा प्रणालीलाई प्रश्न गर्छ। ऊ भन्छ—ज्ञान केवल रट्ने कुरा होइन। यो बुझ्ने कुरा हो। ऊ प्रणालीसँग असहमत छ। तर ऊ पूर्ण रूपमा अराजक होइन। ऊ तर्कशील छ। ऊ प्रयोगात्मक सोचको पक्षधर हो। उसको विद्रोह व्यक्तिगत होइन। यो बौद्धिक विद्रोह हो। यो एपिस्टेमोलोजिकल विद्रोह हो। रयान आधुनिक शिक्षामा सृजनशीलताको आवश्यकता देखाउँछ।

आलोक पूर्णतः जिम्मेवारीको बोझले दबिएको पात्र हो। ऊ गरीब परिवारबाट आएको छ। उसलाई जीवनमा सफल हुनैपर्छ। उसमा असफलताको कुनै विकल्प छैन। ऊ निरन्तर पढ्छ। तर उसको मनमा डर छ। उसको डर असफलताको होइन। उसको डर परिवारको आशा भंग हुने डर हो। आलोक आधुनिक समाजको आर्थिक दबाबको प्रतिनिधि हो। ऊ देखाउँछ कि शिक्षा केवल ज्ञान होइन, सामाजिक बाध्यता पनि हो।

यी तीन पात्रहरूको सम्बन्ध उपन्यासको केन्द्र हो। उनीहरूको मित्रता भावनात्मक सम्बन्ध होइन। यो अस्तित्वगत सहारा हो। उनीहरू एकअर्कालाई टुट्न नदिने आधार हुन्। उनीहरूको सम्बन्धमा प्रेम, झगडा, प्रतिस्पर्धा र समर्थन सबै मिसिएका छन्। यो मित्रता आदर्श होइन। तर वास्तविक हो। यही वास्तविकता यस उपन्यासको शक्ति हो।

शिक्षा प्रणालीको आलोचना यस उपन्यासको मुख्य विषय हो। आईआईटी जस्तो प्रतिष्ठित संस्थामा विद्यार्थीहरूलाई ज्ञानको गहिराइभन्दा ग्रेडको दौडमा धकेलिन्छ। यहाँ सिर्जनशीलता भन्दा स्मरणशक्ति महत्वपूर्ण छ। यहाँ प्रश्नभन्दा उत्तर महत्वपूर्ण छ। यहाँ विचारभन्दा परीक्षा महत्वपूर्ण छ। यो प्रणाली विद्यार्थीलाई मेसिन बनाउँछ। मानिस होइन। यही कारण रयान जस्ता पात्रहरू विद्रोह गर्छन्।

यो आलोचना केवल भारतको मात्र होइन। यो विश्वव्यापी हो। पाउलो फ्रेरेले शिक्षालाई दमनको उपकरण भनेका थिए। यस उपन्यासमा त्यही विचार कथा बनेर प्रकट हुन्छ। विद्यार्थीहरू स्वतन्त्र सोच्न सक्दैनन्। उनीहरूलाई निश्चित ढाँचामा सोच्न सिकाइन्छ। यो ढाँचा भित्र रयान जस्तो पात्र असहज हुन्छ।

प्रेम उपकथाको रूपमा उपन्यासमा प्रवेश गर्छ। हरि र नेहाको सम्बन्ध सामाजिक दूरी र भावनात्मक असुरक्षाको कथा हो। नेहा प्राध्यापककी छोरी हो। हरि सामान्य विद्यार्थी हो। उनीहरूको सम्बन्धमा वर्गीय असमानता छ। प्रेम यहाँ सहज छैन। यो संघर्षपूर्ण छ। यो प्रतीक्षाको कथा हो।

नेहाको चरित्र पनि जटिल छ। ऊ केवल प्रेमिका होइन। ऊ भावनात्मक रूपमा टुटेकी युवती हो। उसको जीवनमा पारिवारिक पीडा छ। उसको भाईको मृत्यु उसको मानसिक आधार बन्छ। यो पीडा उपन्यासमा भावनात्मक तह थप्छ। प्रेम यहाँ समाधान होइन। यो सहयात्रा हो।

उपन्यासको भाषाशैली अत्यन्त सरल छ। यो जटिल साहित्यिक अलंकारमा आधारित छैन। यो बोलचालको भाषा हो। यही कारण यसले ठूलो पाठकवर्ग आकर्षित गर्यो। साहित्यिक आलोचकहरूले यसलाई “पल्प फिक्सन” भने। तर यही सरलता यसको पहुँच हो।

यदि विश्व साहित्यसँग तुलना गर्ने हो भने यस उपन्यासको स्थान अलग छ। फ्योदोर दोस्तोएभ्स्कीले मानव मनको अपराध र नैतिक द्वन्द्वलाई अत्यन्त गहिरो रूपमा चित्रण गरेका छन्। तर चेतन भगतको लेखन सतही देखिए पनि सामाजिक रूपमा व्यापक छ। गाब्रिएल गार्सिया मार्केसको जादुई यथार्थवादसँग यसको तुलना गर्न सकिँदैन। तर यसको यथार्थवाद सरल र प्रत्यक्ष छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा यो उपन्यास असफलताको अध्ययन हो। तर असफलता यहाँ अन्त्य होइन। यो प्रक्रिया हो। हरि, रयान र आलोक सबै असफल हुन्छन्। तर उनीहरू टुट्दैनन्। उनीहरू पुनः उठ्छन्। यही जीवनको वास्तविक दर्शन हो। असफलता यहाँ शिक्षा हो।

दार्शनिक रूपमा यो उपन्यास अस्तित्ववादसँग नजिक छ। जाँ–पोल सार्त्रले भनेका थिए कि मानिस स्वतन्त्र हुन बाध्य छ। हरि र रयान स्वतन्त्र छन्। तर उनीहरू निर्णयको बोझमा छन्। स्वतन्त्रता यहाँ आनन्द होइन। यो जिम्मेवारी हो। यही अस्तित्वगत तनाव उपन्यासको गहिरो तह हो।

अल्बेयर कामुको निरर्थकताको अवधारणासँग पनि यो उपन्यास मिल्छ। जीवन अर्थहीन जस्तो देखिन्छ। तर मानिस अर्थ खोजिरहन्छ। यही खोज नै जीवन हो। जीपीए यहाँ अर्थ होइन। प्रतीक हो।

मित्रता उपन्यासको सबैभन्दा बलियो भावनात्मक आधार हो। तीन पात्रहरूको सम्बन्ध कहिले कमजोर हुन्छ, कहिले बलियो हुन्छ। तर कहिल्यै समाप्त हुँदैन। यो मित्रता शर्तरहित छैन। यो वास्तविक छ। यसमा स्वार्थ छ, सहयोग छ, झगडा छ र प्रेम छ। यही मिश्रणले यसलाई जीवन्त बनाउँछ।

उपन्यासको चरम घटना प्रश्नपत्र चोरी गर्ने प्रयास मानवीय कमजोरीको प्रतीक हो। विद्यार्थीहरू असफलताको डरमा गलत बाटो रोज्छन्। यो घटना नैतिक रूपमा गलत भए पनि मनोवैज्ञानिक रूपमा बुझ्न सकिन्छ। डरले मानिसलाई गलत निर्णयतर्फ धकेल्छ।

अन्त्यमा उपन्यासले कुनै स्पष्ट समाधान दिँदैन। तर सुधारको संकेत दिन्छ। रयान प्रणाली बाहिर जान्छ। आलोक र हरि सामान्य जीवनमा फर्किन्छन्। तर उनीहरूको सोच परिवर्तन हुन्छ। यही परिवर्तन उपन्यासको वास्तविक उपलब्धि हो।

यस उपन्यासको मुख्य सन्देश मानिस केवल परिणाम होइन भन्ने हो । मानिस प्रक्रिया हो। शिक्षा अंक होइन। शिक्षा अनुभव हो। जीवन सफलता होइन। जीवन संघर्ष हो।

यदि आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्ने हो भने यो उपन्यास पूर्वीय दर्शनसँग पनि जोडिन्छ। जीवनमा असफलता, दुःख र संघर्षलाई बाधा होइन, शिक्षाको रूपमा बुझिन्छ। यही विचार उपनिषदिक दृष्टिसँग मिल्छ।

फाइभ पोइन्ट समवन एक साधारण कथा जस्तो देखिन्छ। तर यसको भित्र आधुनिक समाजको दर्पण छ। यो दर्पणमा हामी हाम्रो आफ्नै शिक्षा प्रणाली, हाम्रो आफ्नै दबाब, हाम्रो आफ्नै मित्रता र हाम्रो आफ्नै असफलता देख्छौं।

यो उपन्यास भन्छ—तिमी जीपीए होइनौ।तिमी सम्बन्ध हौ।तिमी खोज हौ।तिमी अधुरोपन हौ।र यही अधुरोपन नै मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो सत्य हो।